قیسسا ناغیل: تویا توره ن ...

"آس آنالی" دا (1) دوول لر(2) دویولوب ییغینتی اوچون های هاوار سالینمیشدی. بیر بویوک دویون (3) وارییمیش. "دویون آسا" (4) قورولموشدو. آس تانری اوچون. بونا گوره ده "دویونآس" (5) بو "تویاتورن" (6) ایله اوز ایشینین یئرینه یئتیرمسین باشلامیشدی. او، ایللر بویو گوردوقو ایشین گوزل حالدا قاباقا آپارماسی اوچون امین اولماق ایسته دی. بونا گوره دوول لرین دویولمکلرین گوز آلتینا آلدی. هاممی اوز ایشینده ایدی. باخدی گوردو دوول لر سسینه ییغینتی باشلانیر. آداملار گلیب اوتورماقا باشلامیشدیرلار. دویونآس "اوتورون" (7) اوتورون دییه دییه اونلاری یئرلرینده اوتوردوردو.

هاممی ییغیشاندان سونرا، "دویونآس" اوزون گویلره توتوب دیینده "آسان"، هاممی اونلا بیرلیکده، اوزلرین گویه توتوب، اورکدن دئدی لر "آسان". آسان دئییب آس تانرینین آدین چاغیردیلار. آسان آسان سسی هر یئری گوتوردو. بیر گوزل "آنام آس" قیلیندی.

"اودآنا" (8) اودجاق دا (9) اودون (10) دوزوردو. بو اودجاق یئرین ایلک اودجاقی اولدوقونا گوره "اودآنا"لار اودجاقییمیش.

"اورخان" لار (11) آداملارین اوز یئرلرینده اوتورماقلارین بیر به بیر گوروب و توره لندیریردیلر (12).

دویونآس چیخدی اوجا داش اوسته، باخدی اوتوران آداملارا و دئدی: «دئییرم (13) دئییرم لر بوگون آتامیز "پیریم آتا" (14) نئجه اودو آسآنالیدان آپاریب و اوزگه آداملارا وئرمگینین ناغیلین سیزلره ناققیلتایاجاقدیر. بو "دئییرم دئییرم" بیزلره اورگدجخ کی کال قازانانی کال یئمز. بوتون آداملارا اوز یاشاما آرتیردیقیمیز "آرتیران" لارلا (15) یاشامین گوزل شنلیکلرینی گوستریب و بیلدیرملییک. ایندی سیزده بیزیم ناغیل ایله بیرلشین.»

دویونآس "اویون" (16) لاری باشلاتدیردی.

ایلک سیرا، هر نمنه دن اونجه، اوینویانلار اومبالارین تیترتمک له "تیتیر اومبا" (17) اویونون باشلادیلار.

اوینویانلار ایکی یئره بولوندولر.

بیر سیرا اوزلرین بیر بیره سورتوردولر (18) و "سورتور" اویونو ایله اوتوران آداملاری گولدوروردولر. اونلارین اویونوندا، قارانلیق اوردوسونون پیسلیکلر یایانلاری اودو گیزلتمک ایسته ییردیلر آمما "آک" (19) اود پیریم آتا الی ایله اودجاقلارا دوشدو.  

بیر سیرادا "توره کادا" (20) اویونون باشلادیلار. توره کادا آغلامالییدی. اودسیز آداملار قارانلیقلاردا قالیب سویوخلار ایله موندارلکیلار لا چالیشدایدیلار.

"اورآس آتا" (21)، "سوکور اود" (22)، "اوبااولو" (23)، "اورآس" (24)، "آس آبان دی یار" (25)، "آس آدام" (26)، "اوردوغان" ( 27)، "اولوآس" (28)، "بیگ اور آک" (29)، "اومار" (30)، "آسام" (31)، "اوری" (32)، "اود" (33)، "اولوبی" (34)، "اورآرتیر" (35)، "اومان آنا" (36)، "ماتان" (37)، "آس کان" (38)، "آس سان" (39)، "اودآسا" (40)، "اولو اود" (41)، "اور اود آتا" (42)، "کانان" (43)، "توره گوز" (44)، "آکلی دی آس" (45)، "اور آسیم دی آس" (46)، "پیری آس" (47)، "آس ایل" (48)، "سوفو آکیل" (49)، "اور اوبا اود" (50)، "اورا" (51)، "آک دور" (52)، "تاری آس" (53)، "اورآتا شیر" (54)، "آس زارا دوشدو" (55)، "اور آتا وئر آس" (56)، "دای آکا" (57)، "گوی اوم اود" (58)، "اور آس آک" (59)، "بال آس" (60)، "اوروم آس" (61)، "آس اورا" ( 62)، "تومورآس" (63)، "مردآس"، "پیرییم"، "قان توره"، "بورلا خاتین"، "قازان خان"، "گون آی"، "باتما"، "باتی اول"، "سان آی"، "آی سان"، "آی دا"، "آب آس"، "آس آب"، "آس توره"، "سالجان"، "سولماز"، "ییغین آک"، "سیغیر آک"، "آسین"، "آسان" ، "آسلی" و داها چوخلو تانینمیش آداملار اویونلارا باخیب دویونآسی آلقیشلادیلار.

"آک دام" (64) دولویدو آنجاق. هاممی اوز یئرینده اوتورموشدو.

آکدام آسآنالی قالاسیندا اویونلار اوچون دیکلمیشدی.

قالانین اوسته "اورآتاقوش" (65) اوچا اوچا ،گویلردن باخیب، گوزله ییردی یوردو. اونون ایشی گویلری گزمک و "سوی آتان" (66) و اونون "آیری یئرلی" بالالارین قووماقییدی.

"اولوآک" (67) ایله دوشمان اولان سوی آتان و بالالاری هر آن آداملارین و یاشادیقی یورد و یووالارین پوسماقدایدیلار. اونلار اولوآک آدام آتایا اویرتدیقی آدلاری اوغورلاماق اوچون پوسقون وئریردیلر. اورآتاقوش اونلاری گویلردن قوووردو. سوی آتان، اوز بالالاری و اونلارین دالیسیجاق گئدن انسانلارا، یاردیم ائدیب تالانلارین اوغورلو ائدیردی.

اونلار آس اولادلاری یاشایان بوتون یوردلاردا بو ایشه باخیردیلار. "آس اور اوباجان" (68)، "توره آک اوبا" (69)، "ینان" (70)، "آسا" (71)، "اوم آس اور" (72)، "اوروم" (73)، "اور آلان" (74)، "اور اومان آیا" (75)، "اور آسیما" (76)، " ، و ... . آنجاق "آس آیا" (77)، "اوراوبا"، (78)، "اوبا اور آکا" (79) و "اوم اور آکا" (80) هاممی سی اونلارین و آدام آتانین اولادلارینین ساواش یئرییدی.

او گون "دویونآس" باخدی گوردو "اورآتا قوش" تئز یئندی یئره. گویده قالمادی. "دویونآس" اوزونه دئدی هله اویون قورتولمویوب نه اوچون او یئندی؟ بونلاری دوشونه دوشونه گئتدی گوره نه اولوب. دوشدو یولا. باخدی "اورآتا قوش" دوشوب توپراقلار اوسته. باشی اوسته گلنده گوردو قوسوب. بیلدی  "سوی آتان" بالالاری "اورآتا قوش" آقانی زهرلندیریبلر.

"دویونآس" یادینا دوشدو، "اود" بو توپراقلاردان اوغورلانان زامان دا "اورآتا قوش" زهرلنمیشدی. اوندا دا "سوی آتان" بالالاری اودو اوغورلویوب، دیللرینین تات (81) اولدوقونا گوره، آدین "آس اور اوباجان" یوردونون آدلارینین دوز دئییلمه سی نه گوره، آلدیخلارینا اودآس و سونرالار اوتآش و آتش قویموشدولار. "دویونآس" بیلیردی "اورآتا قوش" " کوک آنا آس" (82) اولدوقونا گوره یئنی دن اولدوقو حالدان دونوب دیریلجخ، او اود قالی ییب دیریلمقی باشاریردی.

"دویونآس"  اوندا گوردو "سوی آتان" بالالاری "آسن" و سونرا "آهن" دی یه دی یه، دمیرچی ایله دمیرلری اوغورلویوب آپاریرلار. "دویونآس" بیلدی دمیر ده اود کیمی اونلارین دا الینه دوشدو. بونا سئوینیردی یاییلا فتیش لر، آمما قورخوسو وارییدی. "سوی آتان" بالالاری هئچ نمنه نی دوز ایشلرده ایشلدمیردیلر. حاقلیمیش، آخی اوندا گوردو قالا یانیر. بیلدی قالانی اودلاییبلار. اوزونه دئدی بودا بو قالانین ناغیلی اولاجاق. دئدی دمیر "آهن" آدیلا و "اویون" و "تویاتورن" ده، آیری آدلا اوغورلاندی. اوزونه دئدی امینم آیری یوردلاردا اوزه چیخاجاق. "دویونآس" اوتوردو بیر داش اوسته. داها بیلیردی ایش الدن چیخیب. اوخ یایدان چیخمیشدی داها.

"دویونآس" آمما بیلیردی "دوغدو" لار (83)، "آناآتاگون آس" (84) لار و ها بویله آسلی آنالار، بیرجه آس آنالی دا یوخ، بلکه، "اورآک اودآنا" (85)دا، "آس اولدوز" (86) دا و ها بویله آس یوردلاریندا، "آس" و "آک" لا باغلی "اورآتا قوش" لار دوغاجاق و دوغولاجاق لار. او اوزونه دئدی: "آس قیا" (87)، آسانالی لارین جانینا قی ییب اونلاری اولدوردولر، آمما، هئچ زامان آس اولادلارینین بویون و سویون قورودا بیلمزلر. "دویونآس" بیلیردی، آک ایله قارانلیق آراسیندا اولان "جان قی" (88) قورتولان دئییل. بیر سیرادا یاشام بویو قارانلیق یایان سوی سیز "سوی آتان"، بیر سیرادا دا "آک" یایان آس بالاری "جان قی" ائدجک لر.

"دویونآس" اوزونه دئدی: بورانین دا ایشی بیتدی آمما تانرینین اوخلاری " اوخ آس" (89) لاردان قالانلار، "اونوتقام" (90) آلیب، دردلری اونوتاجاقام دئییب، یوردلارین یئنی دن دیریلدجکلر.

"دویونآس" بیلیردی بورالار یاناندان سونرا هله چکر دوزله، بونا گوره یولا دوشدو گئده "آک اود" (91) یوردونا ساری.

"دویونآس" دا بوتون یاخچی لیک یایانلار کیمین دوز ایشلری باشا سالماق اوچون، اویرتمک اوچون، یول آچماق اوچون، شنلیکچیلیک اوچون، و، آدام آتانین یولون دوز گئدمک "اولو اوم" (92) آلینماسی اوچون یولا دوشدو گئتدی. او بیلیردی آغیر بیر ایش بوینوندادیر. او بیلیردی "دئییرم دئییرم" لر قاریشاجاق "اویون" لارلا، "اودون" (93) لارلا، " من ایش" (94) لرله و هابویله ادالارلا و یولون تاپاجاقدیر.  بونلار قاریشاجاق کی انسان یئردن گویلره گئدن یولو تاپا و قورویا. قورویان تانری بو ایشی ایستمیشدی "آس آل" (95) دا. "اول آس" (96) دا تانری آدام آتایا دئدی "اودوم" (97)، گئد یئره، آمما بیر گون گرک"اوبا اود" (98) دا آس اولوب قاییداسان. آدام یئنمیشدی یئره ، ایندی سی ده، یئرده اولدوقو گونلرده، گویلره قاییدماق اوچون گرگ یول تاپا. "دویونآس" اوزونه دئدی آدام بالالاری بونو بیله گرک.  "اورآس" (99) آدامین یولون گوزله ییردی. بونودا "دویونآس" آرتیملارلا باشا سالمالییدی. دئییرم دئییرم لریاییلارمیش دونیایا. "آکدام" لاردان "آک اوبا" لاراجاق. "اور" لاردان تام دونیانین اوزاق یئرلریناجاق.

او یولون توتدو گئتدی. اورگینده آمما بیلیردی "ساواشان" "سوی آس اویان" (100) گلنجخ "جان قی" داواملیدیر.

ترجمه:

دهل های حسنلو برای جمع شدن اهالی به صدا درآمده بود. قرار بود مراسم بزرگی برگزار شود. جشنواره ای، برای خداوند "آس". برای همین "دویونآس" برای انجام این تئاتر - مراسم کار خود را شروع کرد. او، از بهتر برگزار شدن مراسم باید که اطمینان می یافت. به همین منظور نحوه کوبش دهل ها را زیر چشم گرفت. همه مشغول کار خود بودند. با نگاهی دید که، تجمیع، با برخاستن صدای دهل ها شروع شده است. مردم برای نشستن در جای خود آمده بودند. "دویونآس" با تکرار کلمه بنشینید (اوتورن) آنها را دعوت به نشستن کرد.

بعد از جمع شدن اهالی، وقتی "دویونآس" با تکرار جمله " تو آس هستی" (آسان)، خداوند آس، را مورد خطاب قرار داد، همه همراه با او رو به آسمان کردند و فریاد برآوردند: "تو آس هستی". آنها همگی با گفتن "تو آس هستی" خداوند "آس" را مورد خطاب قرار دادند. صدای فریاد مردم که داد می زدند "تو آس هستی" همه جا را پر کرد و با این کار ،آنها، نماز خوبی برپا کردند.

"مادرخدای آتش" در اجاق هیزم جمع می کرد. این اجاق بدلیل قدمتش "مادر اجاق" زمین بود.

"شهر خان" ها، با نظم دادن به افراد، جهت انجام درست رسم دیرین، همه را در جای خود نشاندند.

"دویونآس" بالای سکو رفت، نگاهی به حاضران کرد و گفت: " "درامی" (دئییرم دئییرم) که امروز ما اینجا اجرا خواهیم کرد، در مورد چند و چون گرفتن شعله از آتش "آتشکده حسنلو" و هدیه دادن آن به آدمیان خواهد بود. این درام به ما یاد خواهد داد سهیم کردن دیگران در دستاوردها یک فریضه هست. امروز ما زیبائی های شادی آور زندگی را با هر آنچه توسط هنرمان هنرمندانه به جهان افزوده ایم به انسان ها نشان خواهیم داد. حالا شما هم با قصه ما همراه شوید".

"دویونآس" بازی را شروع کرد. قبل از هر کاری، در اول کار، رقصندگان با تکان دادن اندام خود "رقص کمرگاه" را شروع کردند.

در ادامه، رقصندگان دو قسمت شدند.

یک سری از رقصندگان با تنه زدن به همدیگر و مالیدن خود به هم، "رقص سورتور" را اجرا می کردند و باعث خنده حاضران می شدند. در رقص آنها، "جاری کنندگان بدی اردوی سیاهی" می خواستند آتش را پنهان کنند ،اما، "آتش نورانی" با دست "پرومته" (پیریم آتا) به آتشکده آورده شد.

سری دیگر رقصندگان، رقص "تراژدی" را شروع کردند. "تراژدی" نمایش گریه آوری بود. "مردم بی آتش" در سیاهی ها، با سرما و زشتی و کثافت ها درگیر بودند.

"اورآس آتا"، "سوکور اود"، "اوبااولو"، "اورآس"، "آس آبان دی یار"، "آس آدام"، "اوردوغان"، "اولوآس"، "بیگ اور آک"، "اومار"، "آسام"، "اوری"، "اود"، "اولوبی"، "اورآرتیر"، "اومان آنا"، "ماتان"، "آس کان"، "آس سان"، "اودآسا"، "اولو اود"، "اور اود آتا"، "کانان"، "توره گوز"، "آکلی دی آس"، "اور آسیم دی آس"، "پیری آس"، "آس ایل"، "سوفو آکیل"، "اور اوبا اود"، "اورا"، "آک دور"، "تاری آس"، "اورآتا شیر"، "آس زارا دوشدو"، "اور آتا وئر آس"، "دای آکا"، "گوی اوم اود"، "اور آس آک"، "بال آس"، "اوروم آس"، "آس اورا"، "تومورآس"، "مردآس"، "پیرییم"، "قان توره"، "بورلا خاتین"، "قازان خان"، "گون آی"، "باتما"، "باتی اول"، "سان آی"، "آی سان"، "آی دا"، "آب آس"، "آس آب"، "آس توره"، "سالجان"، "سولماز"، "ییغین آک"، "سیغیر آک"، "آسین"، "آسان" ، "آسلی" و خیلی از آدمهای سرشناس دیگر نمایش را دیدند و با دست زدنهای مکرر "دویونآس" را تشویق کردند.

"آکادمی" پر از آدم بود. همه در جای مخصوص خود نشسته بودند.

"آکادمی" در قلعه حسنلو برای اجرای نمایش درست شده بود.

"اورآتاقوش" بالای تپه پرواز کنان نگهبانی می داد. کار "اورآتاقوش" گشتن در آسمانها و راندن "شیطان" و شیاطین دست ساز غریبه او بود.

"شیطان" و فرزندانش ،که، دشمن خدا بودند همیشه جهت نابودی و تصرف سرزمینهای آدمیزادگان در کمین آدمها بودند. آنها برای دزدیدن "علم اسمائی" که خداوند به "آدام آتا" یادداده بود همیشه در کمین آدمها بودند. "اورآتاقوش" با حضورش در آسمانها، باعث رانده شدن آنها می شد. از طرف دیگر هم "شیطان" با کمک به فرزندان خود و انسانهائی که از او پیروی می کردند دزدی های آنها را قرین پیروزی می کرد.

آنها در تمامی سرزمین هائی که فرزندان "آس" زندگی می کردند دست به چنین کارهائی می زدند. "آذربایجان"، "تروا"، "یونان"، "اژه"، "مصر"، "روم"، "ایرلند"، "رومانیا"، "هیروشیما" و ... . خلاصه تمامی "آسیا"، "اروپا"، "آفریقا" و "آمریکا" محل درگیری فرزندان "آدم" با آنها بود.

اون روز "دویونآس" دید "اورآتاقوش" از آسمان زودتر از زمان موعد پایین آمد، با خودش گفت: "بازی هنوز تمام نشده پس علت این پایین آمدن چی می تونه باشه؟". او برای پیدا کردن دلیل این کار "اورآتاقوش" راهی شد. دید "اورآتا قوش" روی خاک افتاده ،و، وقتی بالای سرش رسید دید بالا آورده است. فهمید توسط فرزندان "شیطان" مسموم شده است.

"دویونآس" به یاد آورد زمانی که آتش دزدیده شد هم "اورآتاقوش" مسموم شده بود. همان زمان بود که فرزندان "شیطان" آتش را دزدیدند، و، اسمش را با توجه به اینکه در سخن گفتن و حرف زدن، الکن بودند، و زبانشان نمی توانست اسامی "سرزمین آس" را درست تلفظ کند، اودآس و اودآش و اوتآش و در نهایت آتش گذاشته بودند.

"دویونآس" می دانست "اورآتاقوش" بدلیل "ققنوس" بودنش، روزی از آن حالت بازگشته ،و، دوباره پرواز خواهد کرد. او زاده شدن از آتش را خوب بلد بود.

"دویونآس" دید فرزندان "شیطان" همچنان که کلمه "آسن" و گاهی "آهن" را تکرار می کنند، آهنگر و آهن ها را با خود می برند. "دویونآس" فهمید ، دیگر، آهن دست آنها هم افتاد. با اینکه از رواج "علم" و "فن تولید" آهن خوشحال بود، اما ترسی در دل داشت. فرزندان "شیطان" هیچ پدیده ای را در جای درست خود مصرف نمی کردند. حق داشت، آخر همان موقع بود که دید، قلعه حسنلو دارد می سوزد. فهمید قلعه را آتش زده اند. با خودش گفت: این هم قصه این قلعه خواهد شد. با خود زمزمه کرد "آهن و آئین و تئاتر با نامهائی جدید دزدیده شدند". فکر کرد "این ربایش مطمئنا در سرزمینهای دیگر ظهور خواهد کرد". "دویونآس" نشست روی تخته سنگی. می دانست کار از کار گذشته است. تیر از کمان رها شده بود.

"دویونآس" اما این را نیز می دانست که "دوغدو"ها، "آناآتاگون آس" ها، و مادران "آس"، فقط در حسنلو که نه، بلکه در "ایراخ دهنه"، "سولدوز"، و دیگر سرزمین های متعلق به "آس" ها، "اورآتاقوش" های متصل به "آس خدا" و "خدای روشنائی" ها را خواهند زائید و زائیده خواهند شد. با خودش گفت: " "اشقیا" به جان مردم حسنلو رحم نکردند و آنها را کشتند، منتهی، هرگز ریشه و نژاد و نسل آنها را نمی توانند نابود کنند". "دویونآس" می دانست جنگ حق و باطل تمام شدنی نیست. یک طرف این جنگ آدمهای "شیطان" و طرف دیگرش، افراد "اهل حق" خواهد بود.

"دویونآس" با خود فکر کرد "کار اینجاها دیگر به آخر رسیده است، اما، فرزندان باقی مانده از نژاد "اوغوز"ها دوباره انتقام گرفته و دردهایشان را فراموش کرده و سرزمینهایشان را از نو زنده خواهند کرد".

"دویونآس" می دانست ساخت و ساز اینجا طول خواهد کشید برای همین راهی شد تا به سرزمین "آکد"ها برود.

"دویونآس" هم همانند تمامی آنهائی که خوبیها را می گسترانند، برای احیای درستی و راستی، آموزش، درست کردن راه، شادی و سرگرمی، و، برای الهام گرفتن جهت پیدا کردن و چند و چون راه رفتن همچون آدم در مسیرهای درست، راه افتاد و رفت. کار سختی پیش رو داشت. او می دانست که "درام" با "آئین" و "دین" و "منش و شخصیت" و "سرگرمی" قاطی شده و راهش را پیدا خواهد کرد. اینها قاطی خواهند شد تا انسان مسیر منتهی به آسمان را پرورش دهد. خداوند نگهدارنده و پرورش دهنده در "ازل" این را از انسانها خواسته بوده است. در "الست" بود که خداوند به آدم گفت: " "ای آتش من" به زمین برو، اما در "ابد" باید دوباره "روح محض" شوی و بازگردی". آدم به زمین هبوط کرد. حالا هم در روزهای زمینی خود راهی باید می جست برای بازگشتن به آسمان. "دویونآس" با خود گفت "فرزندان آدم باید این را به یادبیاورند". "عرش" چشم انتظار "آدم" بود. برای این "هنر" باید آفرینش می یافت. "درام" باید جهانی می شد. از "آکدام" ها تا "آک اوبا"ها. از "اور" ها تا دورترین جاهای زمین و آسمان.

او راهش را گرفت و رفت. در دلش اما می دانست تا زمانیکه "جنگ کننده نجات دهنده" نیامده است جنگ ادامه خواهد داشت.

توضیحات:

(1)   آس آنالی: آسانالی، آسانلی، حاسانلی، حسنلو.

روستای حسنلو از توابع شهرستان نقده استان آذربایجان غربی می باشد. تپه باستانی این روستا به گفته دایسون، باستان شناس آمریکائی، ده دوره مختلف تاریخی را شامل بوده است. براساس گفته های باستانشناسان اولین تمدنهای تپه های دشت سولدوز از جمله تپه حاجی فیروز، دلمه، حسنلو و ... به دوره های قبل از تاریخ برمی گردند.

"آس" خدای یگانه آسمانها است. در دوره زندگی اولیه انسان، زمانی که آدم و فرزندانش نگاه توحیدی به هستی داشته اند، خدای واحد را "آس" نامیده اند. این خدا نور محض است، همان که او را "اولو آک" یعنی "روشنائی برتر" می دانند. در دوره های بعدی که نگاه توحیدی عوض شده و "مادرخدائی" و "پدرخدائی" حاکم شده، "آس آنا"، "مادرخدای آس" هست. "آنا" و "آتا" در دوره های "مادرخدائی" و "پدرخدائی" القابی بوده که به خدایان می داده اند. کلمه "آنام آس: ناماس: ناماز" که برای صداکردن خدا بکار برده می شده، در دوره های بعدی، به نماز تبدیل می شود. ناموس هم از این کلمه نشات می گیرد و معنای اساطیری دارد.

(2)   دوول: دویول: دوهول: دهل.

(3)   دویون: عقد و ازدواج. می توان از کلمه دویون: دوی به دوو، بمعنای کوبیدن هم رسید. کلمه توی (دوی) و دویون امروزه بمعنای عروسی و جشن بکار می رود. در گذشته با کوبیدن بر دهل ها مردم را برای امور مختلف و جهت انجام اجماع و تشکیل جلسه و غیره که آن را توی می نامیدند، جمع می کردند. توی نام این جلسات بوده است. دویون و توی و دوو و دهل را باید با هم در نظر گرفت.

(4)   دیونوسیا: جشن‌هایی در یونان قدیم، به‌ویژه در آتن، برای بزرگداشت دیونوسوس خدای شعر و موسیقی بوده است. دیونوسیا شامل پنج جشن اصلی بود. "دویون آسا" با توجه به جشن بودن دویون یا عروسی و همچنین با عنایت به کاری که همراه با جمع کردن مردم بوده می تواند معنای "جشنواره الهی" باشد.

(5)   دویونآس: دیونیسوس یا دیونیزوس نام ایزدی در اساطیر یونان که دارای دو ریشه مجزا است، از طرفی او ایزد شراب، زراعت انگور، قداست می، ناظر بر جشن‌های مقدس و حاصلخیزی طبیعت است و از طرفی دیگر دیونیسوس نشان‌دهنده ی ویژگی‌های برجسته هنر ادیان مختلف همانند کسانی که در الوزیس به عبادت می‌پرداختند می باشد. او بزرگترین خدای جهان یونانی (هلنیستی) متأخر است، که در آن پرستش او با مراسمی پرزرق و برق همراه بود و آن نوعی وعده رهایی محسوب می‌شد. دیونیسوس را اغلب با ساتیرهای مذکر و مؤنث و مائنادها (ایزد کشتزاران) نشان می‌دهند. او همچنین ایزد شهوت است، از این رو، بسیاری از پرستشگاه‌ها به نام او بودند و جشن‌ها با نام او برگزار می‌شدند. رومیان این خدا را بیشتر با نام باکخوس یا باکوس می‌خواندند.

"دیونیزوس" می تواند نام تغییر یافته "دویونآس" باشد.

(6)   تویاتورن: تیاترون. تئاترون. محل تماشای نمایش را در یونان باستان اوتورون یا تئاترون می گفتند.

کلمات "تیا: تویا " و "ترون" با کلمات "توی"، "توره ن" در ارتباط هستند.

توره: قانون، نظم، پیمان، زیبائی و ... . این کلمه جز کلمات اساطیری زبان تورکی می باشد که به کررات در کلمات تورکی بکار رفته است. خود کلمه تورک به معنای توره آک می باشد که معنای آن قانون روشنائی یا نورانیت قانون و نظم و زیبائی می باشد. این کلمه پیمان آفریننده و مخلوق را در پاس داشت نورانیت هویدا می کند.

(7)    اوتورون: تئاترون. در یونان باستان به تئاتر "اوتورون" و "تئاترون" اطلاق می شده است. کلمه اوتورون در زبان تورکی از مصدر "اوتورماق" و به معنای "بنشینید" می باشد.

(8)   اودآنا: اوتآنا: آتانا: آتنا. "اودآنا" همان "آتنا"ی یونانی است.

(9)   اودجاق: اجاق.

(10)                      اودون: اوتون: آتون: آتن.

اودون: به معنای هیزم هست. این کلمه در کنار کلمات اودآنا و آتنا می تواند "آتن" یونانی باشد.

(11)                      آرکان یونانی: افسران گشت.

آرکان: آرخان. اورخان.

(12)                      توره: نظم. قانون. پیمان. زیبایی.

(13)                      دئییرم: دئییرام. دئرام: درام.

درام و نمایش را ،که، با دیالوگ و گفتگو جلو می رود می توان "می گویم می گویی" معنا کرد. کلمه "دئییرم" در تورکی به معنای "می گویم" هست.

(14)                      پیریم آتا: پرومتئه: پرومته.

پرومته، خدای آتش یونانی می باشد که، آتش را از خدایان دزدید و به انسانها هدیه آورد.

کلمه "آتا" در دوره "پدرخدائی" معنای خدائی داشت.

"یم" در کلمه "پیریم" معنای اساطیری داشته و آورنده آتش است، که جم هم نوشته شده است.

(15)                      آرتیرماق در زبان تورکی یعنی افزودن. اضافه کردن چیزی. آفرینشگری همراه با افزودن است ،و، هنر آفرینشگری است. آرتیرماق هنر است. "آرت" یعنی "اضافه کن". هنر هم همان افزودن است.

(16)                      اویون: آئین. "اویون" به معنای رقص و بازی است. این کلمه در زبان تورکی قدیم به معنای آئین است. اویون نام کتابی از افلاطون نیز می باشد که بصورت "ایون" ثبت شده است. جدا از اینکه "ایون" فعلی در مورد چه چیزی می باشد، اصل این کتاب می توانسته در مورد رقص و بازی باشد.

(17)                      دیتیرامب: این کلمه یونانی با تلفظ بصورت "تیتیراومبا" در زبان تورکی "تکان کمرگاه" باید معنا شود. رقص.

"دیتیرامب" یا دیتیرامبیک نوعی ترانه که در یونان باستان برای ستایش "دیونیسوس" ساخته و خوانده می‌شد. از قرار معلوم، دیتیرامب که پیش از تراژدی وجود داشته، پایه آن نیز بوده است، پس از پیدایش تراژدی، دیتیرامب خود تکامل یافت. دیتیرامب به وسیله همسرایان خوانده می‌شد، و برخی از جمله‌های آن را رهبران همسرایان به تنهایی ادا می‌کردند.

(18)                      ساتیر: این کلمه یونانی در زبان تورکی می تواند بصورت "سورتور" فرض شود.

"سورتور" در تورکی به معنای "می مالد" از مصدر سورتمک می باشد. سورتور در زمان گذشته می توانسته به معنای رقصندگانی باشد که در بازی ها و اویونهای دسته جمعی شرکت می کردند.

"ساتیر"ها در اسطوره‌های یونان، ارواح جنگلی با بالا تنه ی انسانی و پایین تنه ی بز هستند و اغلب بر روی سر خود شاخ دارند. این موجودات افسانه‌ای اغلب دارای نعوظی کنترل‌ناپذیرند. "ساتیر"ها همراه با "سیلون"‌ها جزو شرکت‌کنندگان همیشگی در "مراسم دیونوسوسی" بودند.

(19)                      آک: روشنائی. نورانیت. سفیدی. این کلمه در خطاب کردن آدمها بصورت آکا و آقا معرف نورانیت انسان هاست. کلمات اساطیری زیادی نظیر آگون، آگاممنون و ... در یونان باستان ثبت شده است ، که، می تواند از این کلمه اساطیری تورکی نشات گرفته باشد..

(20)                      تراژدی یا تراگودیا: این کلمه یونانی در زبان تورکی می تواند بصورت "توره قادا" تصور شود. "توره قادا" یا "توره کادا".

کادا و قادا در زبان تورکی به معنای درد و رنج و آلام و بلا می باشد. توره کادا شاید رنج و درد ناشی از عهد و پیمان تلقی می گردیده است.

"تراژدی" در یونان باستان نمایش هائی با پایان غم انگیز را شامل می شده است. نمایش هائی که درد و بلا و رنج و آلام قهرمان را بازگو می کردند.

(21)                      اورآس آتا: ارسطو.

(22)                      سوکور اود: سقراط.

(23)                      اوبا اولو: آپولون.

(24)                      اورآس: ارس: آرش: آراز

(25)                      آس آبان دی یار: اسفندیار

(26)                       آس آدام: رستم

(27)                      اوردوغان: اردوغان

(28)                      اولوآس: ائلیاس

(29)                       بیگ اور آک: بئیرک

(30)                      اومار: هومر

(31)                      آسام: سام

(32)                      هوری: اوری

(33)                      هیت: اود

(34)                      لولوبی: اولو بی

(35)                      اورارتور: اور آرتیر

(36)                      ماننا: مان آنا

(37)                      ماد: ماتان

(38)                      اشکان: آشکان: آس کان

(39)                      ساسان: آس سان

(40)                      اود آسا: اودیسه

اودیسه از قهرمان های یونانی است که در جریان فتح تورک اوبا یا همان تروا نقش اساسی داشته است. اودیسه در جریان محاصره تروا ماجراهای زیادی را دنبال می‌کند. او از پوسایدون خواست به او نشان دهد که چه کند تا در جنگ پیروز شود. پوسایدون به او می‌گوید اسبی بسیار بزرگ از جنس چوب بسازد و به عنوان هدیه صلح و آشتی وارد قلعه تروآ کند. اودیسه و افرادش در داخل اسب مخفی می شوند تا بتوانند قلعه را تصرف کند.

(41)                      اولو اود: ایلیاد

داستان "ایلیاد" سروده هومر، سروده ای بیست و چهار قسمتی مربوط به ربوده ‌شدن هلن، زن زیباروی منلائوس، یکی از چند فرمانروای یونان؛ توسط پاریس ( پیری آس) پسر پریام (پیری یم) شاه ایلیون (اولو اویون) می باشد. خواستگاران هلن با هم پیمان بسته بودند اگر آسیبی به هلن برسد شوهر او را در مجازات پاریس کمک کنند. آنها سپاهی بزرگ به فرماندهی آگاممنون و با حضور قهرمان هائی نظیر آشیل (آس ایل)، اولیس (اولوآس)، پاتروکل، آیاس ( آی آس)، آژاکس (آس آکا آس) و … تشکیل و به سوی شهر تروا روانه کردند تا هلن را از پاریس پس بگیرند. سپاهیان یونان ده سال تروا را محاصره کردند اما با رشادتهای قهرمان های تروا، به ویژه هکتور (آک دور) پسر ارشد شاه پریام و برادر بزرگ پاریس طرفی نبستند.

بیست و چهار قسمتی بودن داستان "ایلیاد" آدمی را به یاد بیست و چهار قسمتی بودن طایفه های "اوغوز" می اندازد. در "دیوان الغات تورک" "کاشغری" نام 24 قبیله تشکیل دهنده "اوغوز" ذکر شده اند ( ‌قایی، بایات، آلقارا‌ ائولی‌، قارا‌ ائولی، یازر، دؤگر‌، دودورغا‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌، یاپرلی، آفشار‌، قیزیق، بیگ‌دیلی‌، قارقین‌، بایندر‌، بچنه‌، چاولدور‌، چبنی‌، سالور‌، ائیمور‌، آلایونتلی، بیکدیر‌، بوغدوز، ییوا‌، اوره‌گیر‌ و قینیق).

(42)                      اور اود آتا: هرودوت

(43)                      کانان: کنعان

(44)                      توره گوز: تراکرز

(45)                      آکلی دی آس: اقلیدوس

(46)                      اور آسیم دی آس: ارشمیدوس

(47)                      پیری آس: پاریس

(48)                      آسیل: آشیل

(49)                      سوفو آکیل: سوفوکل

(50)                      اور اوبا اود: اوروپید

(51)                      اورا: هرا

(52)                      آک دور: هکتور

(53)                      تاری آس: داری آس: داری آش: داریوش

(54)                      اور آتا شیر: اردشیر

(55)                      آس زارادوشدو: آس زرتشت

(56)                      اور آتا وئر آس: اورداویرآس: ارداویرآس: ارداویراف

(57)                      دای آکا: دیاکو

(58)                      گوی اوم اود: گویوماد: گویومات: گئومات

(59)                      اور آس آک: آراسک: آراشک: ارشک

(60)                      بال آس: بالاس: بالاش

(61)                      اوروم آس: هوروم آس: هوروم آز: هورمز: هرمز

(62)                      آس اورا: آس رو: خاسرو: خسرو

(63)                      تومورآس: تهمورآس: تهمورث.

این کلمه بصورت "تومروآس" آنا هم قابل بررسی می باشد

(64)                      آک دام: آکادمی

(65)                      اور آتا قوش: پدرخدای پرنده نگهبان

(66)                      سوی آتان: شوی آتان: شی آتان: شیطان.

سوی به معنای ریشه و اصل و نژاد و مبدا و ... می باشد. در کلمه "شیطان" یا "سوی آتان" معنای کسی را می رساند که گذشته و ریشه و اصل خود را از دست داده، یا، فراموش کرده است.

(67)                      اولو آک: روشنائی برتر. اولو آه. الله

(68)                      آس اور اوبا جان: آذربایجان

(69)                      توره آک اوبا: توره اوبا. تورا

(70)                      ینان: یونان

(71)                      آسا: آسه: اسه: اژه

(72)                      اوم آس اور: مآس اور: مسور: مصر

(73)                      اوروم: روم

(74)                      اور آلان: اورلان: ایرلند

(75)                      اور اومان آیا: رومانیا

(76)                      اور آسیما: هورآسیما: هیرآشیما: هیروشیما

(77)                       آس آیا: آسیا

(78)                       اور اوبا: اور اوپا: اروپا

(79)                      اوبا اور آکا: آفریقا

(80)                      اوم اور آکا: آمریکا

(81)                      تات: الکن

در زبان تورکی مردم اورمو امروزه هم آدم الکن را تات می گویند. این کلمه با افزوده شدن پسوند تورکی "جیک"، که برای کوچک کردن بکار می رود، بصورت تاتجیک و تاجیک تلفظ می شود.

(82)                      کوک آنا آس: ققنوس

(83)                      دوغدو: از نظر لغوی به معنای زایید هست.

دوغدو نام مادر زرتشت می باشد. کلمه "دوغو" به معنای مشرق یا "محل زایش روشنائی و نور" هم قابل بررسی می باشد.

(84)                      آنا آتا گون: آنتیگونه یونانی

(85)                      اور آک اود آنا: اور آخ دانا: اورآخ دهنه: ایراخ دهنه.

"ایراخ دهنه" نام قدیم روستای "راهدانه" از توابع شهرستان نقده می باشد. این روستا در پنج کیلومتری روستای "حسنلو" قرار دارد.

(86)                      آس اولدوز: سولدوز.

سولدوز نام قدیمی شهرستان نقده است.

(87)                      آس قیا: آشقیا: اشقیا

(88)                      جان قی: جانگ: جنگ

(89)                      اوخ آس: اوغ آز: اوغ اوز: اوغوز

اوخ به معنای تیر می باشد. اوخ آس را می توان "تیر خدا" معنا کرد.

کلمه "اوغوز" بصورت "آک آس" هم قابل تلفظ می باشد.

(90)                      اونوتماق: به معنای فراموش کردن هست.

کلمه "اونوتاجاقام" به معنای " فراموش خواهم کرد" را می توان بصورت اونوتقام: انتقام، یا، کاری که قام و "غم" را به فراموشی می کشاند معنا کرد.

(91)                      آک اود: آکد

(92)                      اولو اوم: الهام

کلمه تورکی "اوم"، ریشه کلمات اومماق و اومود قابل بررسی می باشد.

(93)                      اودون: اودین: دین

اودون به معنای هیزم است. رابطه آتش الهی و نور و شعله و روشنائی با هیزم قابل بررسی می باشد.

(94)                      من ایش: منش. شخصیت.

(95)                      آس آل: آزآل: ازل

(96)                      اول آس: الست

(97)                      اودوم: آدم

"اودوم" در زبان تورکی یعنی "اود من" یا درواقع "آتش و نور من".

نورانیت و آک بودن روح آدمی با این کلمه قابل بررسی است.

(98)                      اوبا اود: اوباد: ابد.

"اوبا اود" می تواند "سرزمین نورانی" معنا شود.

(99)                      اورآس: اورآش: عوراش: عرش

(100)                  ساواشان و سوی آس اویان آتا: این کلمه بصورت سوشیانت (نجات دهنده) در دین تغییر یافته زرتشت ثبت شده است.

"ساواشان" در زبان تورکی به معنای "جنگ کننده" بوده و جنگجویان را شامل می شود. سوشیانت زرتشتی را "ساواشان" هم نوشته اند.

"سوی آس اویان آتا" یا "سون یانیش" (آخرین آتش) یا "سوشیانت" به کسانی اطلاق می شود که در آخر دوره های خاص تاریخی با آمدنشان باعث "زایش نور" و از بین رفتن "سیاهی" و "ظلمت" می شوند. آخرین "سوشیانت" زمین و جهان را از فتنه های آخرالزمانی "شیطان" نجات خواهد داد.

علی قبچاق

مین دوردیوز ایلین امورداد آیی نین ییرمی دوردو

24/05/1400

آس اولدوز. آس اور اوبا جان. اور آنا

متن نمایشنامه: ریحان ...

پئرسوناژلار: ریحان، تارخان، ایلانیالیان، داشناک، روسکویچ و آشیق

                                                                                               1. آشیق ساز چالیر.

آشیق: داغلار قیزی ریحان. اوزون زامنلاردان بیر ماهنی. ائللریمیزین ناغیللاریندان بیر ناغیل. آذربایجان پارچالنمیشدی. ایران روس دویشلریندن

         سونرا آذربایجان ایکی بولنموشدو. روسیه نین اولموش یوخاری آذربایجان، روسلارا قاتیشمیش آیری اولکه لرله بیرلیکده یاشامی داوام

         ائدیردی. ایستر ایستمز. بیزیم ناغیل بویون ریحان آدلی گوزل آذربایجانلی قیزین ناغیلیدی.

ریحان: الینده تور اولا اولا آرازدان بالیغ سیز قاییدیبسان آی گول یاناقلی گوی پاپاقلی اوغلان؟

تارخان: آی قیز سن اورادا نه ایش گورورسن گئجه نین بو چاغی؟

ریحان: اولدوز دریرم باشیما تاج دوزلدم.

تارخان: شیرین دیللی قیز تاج نئیلییر سنین باشین، گوزل ساچلاری وئرسن یئل الینه اییی سی یوز اوغلانی یولدان چیخاردار گئدیب سنه اولدوز

           دررلر.

ریحان: یوز اوغلان منه لازیم دئییل، بیر گوزل اوره گیمده یئر تاپسا گورر منی.

تارخان: اونون دا آدی نه اولا؟

ریحان: تارخان مفته مفته دانیشیب اوزویون یورما. شرط قویاجاقام سن شرطی می اودسان منیم قلبیم ده یئرین اولا بیلر ، یوخسا گئد گئد گرک دییم

          سنه.

تارخان: به نه زامان بو شرطی ایستیه جکسن آی باشی تاجلی مارال؟

ریحان: تلسمه تلسمه تلسمه. تاجیمین اولدوزو کامل اولاندا شرطیمی دییرم هاممی بیلسین.

تارخان: باخ گوروم هله سن دئمیرسن دوواردان دوشوب اولرسن؟

ریحان: قارا اوره گ قارا ایش پئشه دوشمانیم اولسون، حاییف دئییل من اوله م؟

تارخان: هیه واللاه. او دوشمان اولملی دیر. نامرد قودورغانلار اولماسایدی ایندی بالیغ سیز قاییدمامیشدیخ سنده دولاشاسان بیزه.

ریحان: نئجه میه؟

تارخان: نئجه سی یوخ کی آی ریحان. موندار داشناک لار سلاح اللرینده دوشدولر دالیمیزا...

ریحان: سیزده قاچدیز گلدیز؟

تارخان: یوخ دوراجاقییدیخ گول له سوکه جانیمیزی؟

ریحان: نه اولار کی. لازیم اولسا گول له سوکسون دا جانی.

تارخان: لازیم اولسا هیه. بالیغ اوسته یوخ کی...

ریحان: من اولسایدیم داشناکلاری روم دا اولان کلیسالاراجاق قاوالاردیم هوشلاری گله باشلارینا.

تارخان: دئییرم بونو شرط ائلمه ها...

ریحان: گول آمما بونو بیل صاباح گون اورتا مسجیددن چیخاندا ائشیدرسن ریحان شرط ائلییب بالیغ گتیرن اولا بیلسه آرازدان من اونا گئدجه یم.

تارخان: یوخ ها.

ریحان: گور دا. منجه آشک دان دانیشان آشکی اثبات ائدملیدیر.

                                                                                               آشیق آشک ماهنی سی چالیر.

                                                                                               2. ایلانیالیان ایله روسکویچ شکاردادیلار.

روسکویچ: بازام اوو وورام، داغ کئچی سی، جئیران. کهلیکدن نه چیخار آخی؟

ایلانیالیان: بو داغلاردا هر نمنه ایستسن وار. من شکارین اوزوندن خوشوم گلیر. نه اولسا قاباقیمدا فرقی یوخ.

روسکویچ: اولمالیدی. فرقی.

ایلانیالیان: نئجه؟

روسکویچ: من گوزلره عاشقم. مارال گوزو، جئیران گوزو. اوو گوزو. شکار اولان جانیوارین اتی کابابی بیر طرف گوزل گوزلری بیر طرف.      1

ایلانیالیان: عاشق اولدوقون جانیواری نئجه اولدورورسن؟ شکار ائدیرسن.

روسکویچ: آشک منه بویله دی. آداملار ایچینده ده بویله یم. آشکیمی گوروب گوزلرین سئویب اوزون شکار ائدیب اوزومله آپاریرام خلوتیمه.

ایلانیالیان: خلوتینده ده ...

روسکویچ: اوراسی اوزوم ایله شکار اولانین دی. سنه یئتیرمز.

ایلانیالیان: او هئچ. بو جانیوارلاری آمما کسیب یئییرسن. بونلارین گوزلرینین آشکی نجور آشک اولا بیلیر ؟ خلوتسیز آشک؟

روسکویچ: ایلانلیالیان، هر نمنه اوز یئرینده گوزل دی. آشک لاردا بویله دی. سیاست عالمیندن مثال وورسام سنه بویله دئملی یم. باخ، من بیر روس

              نظامی سی اولدوقوما گوره روس اولکه سینین سیاستلرینه باغلییام. اونلاری گرک قاباقا آپارام. بو ایش اوچون بیر ماهر شکارچی کیمین

              اوزگه اولکه لری آلماقدا گرک اولا ایشلریمین ایچینده. بو ایش آشکسیز نئجه اولا بیلر؟ من اوز اولکه مدن چیخیب چوخلو یول گئده م

              گرک. گئجه گوندوزوم اولمویا گرک. بو داغدا، او باتلاقدا، دره ده، دوزده، ها بویله چای دا دنیزده یول آچیب گئدم گرک. بو ایش لر

              ایچریدن گلمی ین آشکسیز اولارمی؟ اولماز ایلانیالیان اولماز. بودور کی من اوزومه تعریفیم وار، آشکسیز ایشی باشلاما. هر اولکه ده

              بیر گوزللیک اولا بیلر اونا عاشق اولاسان. من بویله آشک سوروب اولکه لری روس اولکه سینه ملحق ائیلییرم.

ایلانیالیان: بو دئدیقین آشک فقط اولکه لره باغلیدیر؟

روسکویچ: هم اولکه لره، هم آداملارینا، هم گویلرینه هم یئرلرینه. داشلارینادا حتی. نه فرقی وار. گوزللیک هر نمنه ده اولا بیلر.

ایلانیالیان: اوندا عاشق اولدوقون آداملاری نئجه قیرمالیسان اگر ایستسلر سنین قاباقیندا دایانالار؟

روسکویچ: جانیوارلار اوز جانلارین قورتارماق اوچون بیز شکارچی لاردان اوزاق گزیب، بیزی گورنده قاچیرلار. بیز آمما، من، اوزوم، اونلارین

              گوزل گوزلرینه باخا باخا اونلاری اوولاییرام. بو منیم قانونومدو. آشک اوز یئرینده، شکار اوز یئرینده.

ایلانیالیان: چتین بیر ایشدی بویله اولماق. من بیر اولکه لری آلسام ایچیمده کی خشونت له آلمالییام. شکاردا دا جان آلماق اوچون اوخ آتیرام. اوزوم

              ایله و شکاریم ایله تعارف یوخومدو.

روسکویچ: من دئدیقیمی اویرن. یاشامیندان لذت آپار. سن دئدیقین حال دا بیر قاتل وظیفه لرین گورور، من دئدیقیم حالدا بیر اینسان آشکلاری لا

              یاشاییر. یاشامی راحات الدن وئرمه منیم ائرمنی دوستوم. اولدورسنده آشک لا اولدور.

                                                                                               3. ریحان بیر کلیسادا تارخانین عکسین چکیر.

ریحان: اوچ سله دولو. اوچ سله دولو.

          دئدی گوردون سنه گوره آرازدا قویمادیم بالیغ قالا. ائرمنی لر گئجه شرابلارین ایچیب یاتمیشدیلار. سنه گوره تور ساللادیم ریحان. آراز

          گوردو. اوچ سله. باخ کیمین سله سی دولوب؟ من اوچون گتیرمیشم. ایندی نئجه؟ منیم سن یوخسا هله شرطین وار؟

          تارخان تارخان، اوچ سله دولو بالیغ وئردی سنه آراز؟

          دئدی من آرازدان توتدوم. به اوبیریسی لره نه اوچون وئرمییب؟

          آی دیللی باشلی اوغلان آراز گیزلدسییدی بالیغ لاری ایندی سنده الی بوش قاییداردین.

          تارخان تارخان، آیری شرطی ده بوجور باشا آپارا بیلسن گلرم سنه ایندی یوخ هله.

          گولدو تارخان. تارخانیم گولدو. دئدی اون شرط یوخ یوز شرطین اولسادا قاچان دئییلم. بالغ لاردا سنین. نوش اولسون.

          اوچ سله دولو. اوچ سله دولو. بالغ لارین آللاهی توتمادی منی؟ نئچه ایلدی جاوابیم یوخ بونا. نئچه ایلدی.

                                                                                               4. آشیق.

آشیق: ایگیدلر کندین مئیدانین قوروق ائدیبلر. بوگون دوره کندلردن گلن آز اولمویوب. آتلار مئیداندا کیشنه ییر، ایگیدلر مئیدان اوخویور. ریحان

         آت قووما شرطی قویموش. منجه کوراوغلو آتی گره کدیر بویله مئیدانا.

         هایقیریب آچسام مئیدانی/ سو  ته ک آخیدارام قانی/ ده سته له ییب  به یگی خانی/ قیرآت دوشونه قاتارام!

         کوراوغلو قیرآتینا اوخوموش سوزو ایگیدلر آتلارینین قولاقلارینا اوخویور بوگون.

            ده لیله ریم بوگون داعوا گونودو/ آتلانین! یارادان بیزه یار اولسون/ مرد ایگیدلر یاراسیندان بللیدی/ نامردلری قوی تر باسسین خار اولسون!      2

تارخان: آی سئوملی قیز دوروبسان تپه اوسته باخیرسان مئیدانا. باخ. باخ. هاممی ایگیدلر بورادادیر. آتی اولان ایگیت آتین مینیب، اولمویان بورج

           آلیب گلیب. قوی گویلرده بیلسین ایگیدلرده، یئرده بیلسین آتلاردا؛ بو مئیدان تارخانا باخیر، تارخان آمما مئیدانین سونونا. بو یول، بو آت

           چاپدیرما منیمدیر. قوی بوتون عالم بیلسین ریحان خانم منیمدیر. اوچ آتیم، اوچ قیرآتیم. اوچ منیم آتیم.

ریحان: خه یالیمده هله ده آغ آتی چاپدیریرسان منیم گوزل آداخلیم. منیم سئوگیلیم. هله ده سسین گلیر هئی ووروبسان آغ آتا. کئچ هاممی نی. اوچ.

          اوچ دئنن آغ آتا. اوچ. کئچ هاممی نی. یولون سونو سنی گوزله ییر. منیم گوزله ریم سنی گوزله ییر.

آشیق: بوگون خینا واقتیدی/ اللره خینا یاخدی دی.

        بی گلینلر، آی قیزلار اوغلانلار، گئنجلر ایگیتلر، بوگون سیزین گون دی. خینادی خینا. قان کیمی بویا. بو گون خینا یاخدی دی.

        اوینا گوزل ایگید. اوینا بو گوزل دویون ده. بو گئجه خینا گئجه سی دی. تارخانین ریحانین خیناسی دی.

                                                                                               5. ریحان بیر کلیسادا تارخانین عکسین چکیر.

ریحان: قان رنگی آلمیش دونیامی. دونیانی. قان یاغیر گویدن. جوشور یئردن. قرمزی بویا آلمیش هر یئری. آی گویده اوچان بولودلار، ندن سیز آغ

          کوینکلری چیخاردیب آل گئیینیبسیز؟ سیزده خینا یاخیبسیز اولمویا؟ بوگون من له تارخانین خیناسی دی آخی. گئنه خه یال گلدی قوناق.

تارخان: گئجه می گوندوزه دوندرن گوزلر.

ریحان: قانادسیز اولورام سنسیز، اوچماق ایسته سم سنسیز اولماز. بیلیرم.

تارخان: سن منیم آشکیم. روحوم. نازلی دلبریم.

ریحان: سن منیم سئوگیلی یاریم.

                                                                                               6. ریحان ائولرینین قاباقیندا عائله سینین جسدلری له دانیشیر.

ریحان: آتالی نه بیلیر آتاسیزدیک ندیر؟ کیمسه آتا دئییب گوزو دولسا اوندان سوروش آتا کیمدیر. شانیم آتا. جانیم آتا. شوکتیم، واریم یوخوم آتا.

          باشیمین تاجی سنسن. گوزومون ببکلری. روحوم سنسن. قلبیمین دیلکلری. وای آتا. وای آتا نئجه قییدین آتا؟ نئجه؟

          تاریم دا سیمیم آنا. حزین حزین سوزوم آنا. سسیم آنا. ایزیم آنا. هر باخیشیمدا مین دیله ییم آنا. روحومو آپاردین، جانیمی آپاردین، نئجه

          به بو جانسیز جسدی قویوب گئدیرسن؟ آنام. سنسیز هانسی گولوش اوتوراجاق اوزومده؟ هانسی اللره اوپوش ووراجاق اوچوخلامیش

          دوداقلاریم؟ آنام. جانیم آنام. آشکیم آنام. لای لای آنام لای لای. نه یاتیبسان سن آخی؟ لای لالاری سن اوخومالییدین یوخسا من؟ نئجه

          قالدیم یالقیز. وای بو گونومه. وای. یات آنام یات. نه اولار کی، اویادمارام سنی. یات آنام. لای لای دئییم یاتاسان آنا، قیزیل گوله باتاسان

          آنا. دردلریمی بیله سن آنا. وای آنا. جان آنا. دردیمی بیر سن بیلرسن آنا. بیر سن.

          باخیرام ایندی اوتایا بوتایا. نه باخماق. نه گورمک. نه بیلیم. روحسوز. جانسیز. بیر اولو گئدیر یئر له گوی آراسیندا. بیر اوزوندن کوچموش.

          لال. کار. باخیرام هر یئره. نه گورورم؟ بوتای قان. اوتای قان.

          اولوم حاقدی. تانری بیلیر. بیلن انسان دا. بویله آمما؟ هانسی مصحف بونو یازمیش؟ هانسی تانری. به دئییبسن عدالتی وار دونیامین؟ به

          هانی؟ به هانی؟ گورورسن اولولری؟ لئشلری بیر بیر اوسته گورمور گوزلرین؟ به هانی دئدیقین عدالت؟ باخ. دیقتله باخ، عادل گوزلری یین

          آچ، گور. بودور دئدیقین عدالت؟ باخ، بو باجیمدی او قارداشیم، بو عمیم دی او یولداشیم. بو گوزل ساچلی منیم جان سیرداشیم. بو

          جانسیز، کفنسیز آنامدیر؟ او یوخولار دونیاسینا قوناق گئده ن آتامدیر.

          قانلا دولوب اوووجوم. قانا دونوب ایچیم، اوره گیم. قانا دونوب جانیم، جانسیز جسدیم. هانی منیم گوزه لیم؟ گوزل لریم؟

                                                                                               7. آشیق.                                                           3

آشیق: ایستدیم ریحان خانیما صبردن دانیشام. دیلیم توتولدو. بویله حالدا سوسماق گرکدیر. سن منیم یئریمه دانیش سازیم.

                                                                                               8. ریحان بیر قایا اوسته دوروب اوزاقلارا باخیر.

ریحان: یالقیز نئجه قالماق اولار؟ اولماز آللاه. اولماز. چاره م یوخ آمما. ایندی منیم یولوم بللی. ایشیم بللی. یالقیز قالسامدا بو ایش منه باخیر. داغلار

          منه باخیر. آتیم توفنگیم منه باخیر. قان یئرده قالماز.

          ها داغلار قوجا داغلار. باش اوجا بیزیم اوجا داغلار. ریحان سیزه اوز گتیریب، پاره پاره اورگله. یالقیز. یارالی. پناه وئرسز منه نه اولار؟

          ظالم لردن سیزه پناه گتیرمیشم داغلار. اوجا داغ باشیمی قویوب اتگینده یاتاجاقام، آنام یئرینه. قایالارییان دایانیب اوتوراجاقام، آتام یئرینه.

          داشلارین لا، آغاجلارینلا یولداش اولاجاقام، باجیلاریمین قارداشلاریمین یولداشلاریمین یئرینه. اوجا داغ قارتللارلا اوچوپ گویلردن

          آختاراجاقام موندار ظالم لری. قیرقی لارین کیمی گویدن یئنیب دوشمانلاری، یاغی لاری، کافتارلاری توتوب سوکوب داغیلداجاقام. بو

          گون منیم مسکنیم سن اولدون اوجا داغلاریم.

                                                                                               9. ریحان بیر کلیسادا تارخانین عکسین چکیر.

ریحان: گوزلریم یوللارا باخیر، اوره گیم بیله بیله گلن یوخ. اینتیظار نه چتین، یالانا منتظر قالماق اوندان دا چتین. سنین آدین آمما شیرین. اولدوزلار

          چکیب شکیلی یین سنین گویلرده. الیم قیسسا. اولدوزلار اوزاق. جانیم یورقون. گئجه دن گئجه یه یئنه من یئنه اولدوز یئنه سنین خه یالین.

                                                                                               10. آشیق.

آشیق: بیر گوزل تویدا ساز چالیب اوخومادایدیم.

                                                                                                                             داشناکلار گلیب تویو پوزورلار.

داشناک: گلین نئجه؟ اونودا اولدورک؟

ایلانیالیان: گلینلری نه زامان اولدورموشوخ؟ انصافین اولسون کیشی.

داشناک: بو داها اولدورملی دئییل.

ایلانیالیان: دئمیشدیم چوخ حشری حئیوان سان؟

داشناک: بونلارا گرک دا اولام.

ایلانیالیان: یاخچی گئد داها. گئد دالی قالدین. گه ایندی بونلارا اویرد آشک لا شکار ائدین. هاهاهاهاها، هاراداسان روسکویچ یولداش. هاراداسان.

                                                                                                                             داشناکلار هاممی نی اولدورورلر.

                                                                                                                             ریحان دیری قالیب. قاچماق ایسته ییر.

                                                                                                                             داشناکلار ریحانی توتورلار.

ایلانیالیان: امر بودور؛ اللری اوپمک. قیچلاری یالاماق. چالیب اویناماق. یاشام قیمتلی دیر. قیمتین وئرملیدیر نفس ایسته ین.

داشناک: بو چوخ چاللاشدی قاچا. قاچا بیلمدی.

ایلانیالیان: بونا امر اولوندو. داها آخشامدی. باشلا گوروم هنرین ندیر!

داشناک: باخیشلاریندان اود یاغیر.

ایلانیالیان: من ده بازام بوجور باخیشلارا. امری ائشیدمییبسن؟

ریحان: ...

ایلانیالیان: گوزلرین باخیر، گورورده؟

ریحان: من گوردوقوم موندارلیک دیر.

ایلانیالیان: تفنگچی لر ایله من گوزوین دیمیریخ؟

ریحان: سن باشسان. ایبلیسدن آلچاق، جانیوارلاریندان اوجا.

ایلانیالیان: پس اوجالاری گوره بیلیر گوزلرین. هله اومود وار سنه.                                                                                             4

ریحان: موندار آغیزدان اومود کلمه سی چیخاندا اومود دا دوشور گوزدن.

ایلانیالیان: بو گوزللیک سنده، امین اول سن دوشمزسن گوزدن.

ریحان: ...

ایلانیالیان: بونلا یاخچی گونلریمیز اولاجاق.

                                                                                                                             ریحان توپورور ایلانیالیانین اوزونه.

ایلانیالیان: جسارت لر منی اوزومدن چیخاردا بیلمز داغلار جئیرانی. من بو بوینوزلاری کسرم. بونو آپارین. تووله ده باغلایین آخیرا.

داشناک: آیری ایشیمیز ...

ایلانیالیان: من ایذن وئرمسم چپ باخساز گوزونوزو چیخاردارام.

داشناک: ائله بیل گوزونوزو بتر توتوب منیم آقام.

ایلانیالیان: بونلا ایشیم وار هله. اولا بیلر بیر گون وئرم سیزلره، آمما هله یوخ. باغلایین تووله ده بونو.

ریحان: اللریم اسیر. گوزلریم بیر توفان الینده چیرپینان دنیز کیمی آلت اوست اولور، بیر داشقین بولاغ کیمی سو ایله دولور. اوره گیم داها یاتیب بیر

          قوجاقدا یاتمیش جوجوک کیمی. بویله اولسادا اولسون. یاشامین داوامین گورورم. نه چتین. نه پیس. اوزومو بویله یاشامدان آلام گرک.

          نفسی جانیمدان، هوشو باشیمدان آلام گرک. یاشام داها منه لازیم دئییل. اولوم چتین اولسادا ایندی گرکدیر منه. آداملاریم اولوب من نه

          اوچون قالیم ایندی؟

                                                                                                                             ریحان اوزونو آسماق ایسته ییر.

                                                                                               11. ریحان بیر کلیسادا تارخانین عکسین چکیر.

ریحان: اولو تانریم بیر گئنیشلی پنجره آچدی منه. بیر گوی بویدا گئنیش باخیش وئردی. اللریم آچیلدی تانریما ساری. دئدیم تانریم دونه نه کیمین

          آزاد قوشویدوم سنین ماوی گویلرینده، ندن قانادلاریمی یولدون وئردین یئللره؟ بونو دئدیم ایسته دیم تووله ده اوزومو آسام، پنجره دن

          باخدیم گویه، دئدیم سون دفعه م اولسون. بیر قیرقی گویده اوچا اوچا گلدی بیر سئرچه نی توتوب آپاردی. گوردوم منده سئرچه اولموشام

          بو حالیمدا. اوزومدن آجیقیم گلدی. من قیرقی اولمالی یام دئدیم. ندن سئرچه اولوم؟

                                                                                              12. داشناک گلیر تووله ده ریحان لا دانیشا.

                                                                               ریحان ایپی گیزلدیر.

                                                                               داشناک ایسته ییر ریحانی توتوب اوپه، ریحان ایپی سالیر بوینونا.

ریحان: کوراوغلونون نیگاری منم کوراوغلوسوز آمما. نبی سیز هجر منم. بیلسین عالملر، آداملار بونو. بونودا بیلسن سیغمارام بو دونیادا. بیلسین دار

         آغاجی لار بوتون یاشامدا من باش دارا وئرن دئییلم. بوگون بو من بو هاممی ظالیم لر. دئیین گلمیشم جان آلام. گوتورون قاچین منیم الیمدن

         جانلاری ییزی. گلیر جان آلان.

                                                                                                   یارالی ریحان اوزاقلاشیر اوبادان.

ریحان: بو دونیا من ایستدیقیم اولمادی. ساغ قال وطن. روحوم گویلردن سنه باخاجاق. بوگون سن یارالی، من یارالی وطنیم. سیزیللاییر یارالاریم.

          الیم بوش اوره گیم دولو. واریم یوخوم قالدی سنده امانت. توپراقلارین اوستونه قوندو. ایندی گئدیر جانیم جانسیز. سن ساغ قال وطن. بیر

          گون گلجم. قاییداجاقام. امینم. ایندی بو یارالی جانی اولوم قوشو بلکه میندیره گویلره آپارا. بیلسم قالسام، بیلسم یانسام کولوم قوناجاق

          قوناق کیمی مزار داشلارینا، قالارام اینان. اینان قالارا. اینانمیرسان؟ سوسوبسان توپراقیم. سنده سوس. داها عادتیم اولدو سوسمالارا یاشلی

          گوزله قولاق وئرمه ک. سنده سوس توپراقیم. گئدیرم من. گئدیرم من. ساغ قال وطن.

تارخان: سن گئد. قالما بورالاردا. گئد داغلارا قوناق اول. قالما. یاشامدا قال آمما. گرکدیر بو.

ریحان: یاریم سنسیز سیزیللاییر جانیم. سنسیز دونیادا نه اوچون قالیم؟                                                                                       5

تارخان: سن قال. اوزون اوچون قالماسان دا بو خالق اوچون قال. ظالیملری ازمک اوچون قال. بیز بو اوسته ن سنه باخیریک. بو اوسدن سنی

          گوروروک.

ریحان:اللریمه باخ. سیزین قاندان بویا آلمیش قرمیزی اللریمه باخ.

تارخان: بونو ساخلا. هر زامان یورولدون باخ اللرینه. بیزی سال یادا. ظالیملره دار آغاجی اولسون اللرین. ایندی دور آیاقا. ایپی برک ساخلا. نگهبان

          یورقون دور. قورخما. سو ایسته. گتیرنده ایپی سال بوینونا. بوغ اولدور اونو. اوبیریسی نگهبان لار یاتیبلار. چیخ چوله. داغلار سنی

          گوزله ییر.

ریحان: تک باشیما بو ایشی باشا سالا بیلمم ...

تارخان: تک دئییلسن. بوتون شهیدلریمیز سنیله دیلر. دور آیاقا. من سنیله یم.

                                                                                               13. آشیق.

آشیق: چوخ ایگید اوغلانلارا ناغیل قوشوب ائللریمیزه اوخوموشام. بو ناغیل آمما اوغلانلار ناغیلی دئییل. ریحان خانیمین ناغیلیدی. ریحان قاشدی

        گئتدی کوراوغلو کیمین داغلاردا اوزونه مسکن توتدو. ایگیدلری ییغدی باشینا. چنلی بئل کیمین یووا قوردو. داشناکلاری اولدوردو، توتدو.

        گون او گون اولدو ایلانیالیان دا دوشدو ریحانین کمینینه، شکار اولدو اونا.

ریحان: نه ایسته ییرسن ایندی؟

ایلانیالیان: قالیب کرمی ین.

ریحان: باخیرسان، آمما گوزلرینده گورور؟

ایلانیالیان: ...

ریحان: او داغی گورورسن؟

ایلانیالیان: گورورم.

ریحان: سن منه دئدین قاچا بیلسن قاچ. دئدین هر طرف اوخ لاریمیز آلتیندا. آزادلیق اولومدن بیزی چوخ چکیر دالیسیجاق. ایندی گوروم سن

         هانسین سئویرسن؟ اولوم یوخسا آزادلیق. بورادان او داغاجاق قاچاجاقسان. من بورادایام. اوخوم آمما دالینجاق گلیر. داها اوزوین قالیب.

ایلانیالیان: بوراخسان منی نه اولار؟ اینتقام سنین گوزلری یین کور ائدیب.

ریحان: اوزوم اوچون اولسایدی بورخماک زور اولمازییدی. بیلیرسن سن نه ائدیبسن منیم روحوملا؟ قاچ بلکه قورتولدون هله.

ایلانیالیان: بیلیرسن اوخدان قاچماق اولماز.

ریحان: من قاچدیم اوخدان.

ایلانیالیان: سن اینتقام اوچون دیری قالدین جان وئرمدین اوخلارا من آمما ...

ریحان: سنده شرفین اوچون قاچ. واریندی؟

ایلانیالیان: ...

ریحان: واریندی اثبات ائده بیلرسن.

ایلانیالیان: نیه بورادا جانیمی آلمیرسان؟

ریحان: قاچا قاچا هر آتدیمیندا یادییان سال. منیم ائلیمدن عائیلمدن اولدوردوکلری یین یادییان سال. بورادان داغا کیمین عذاب آزدی آمما آزا قانع

          اولمالییام. قاچ ایندی ایلانیالیان آدلی اولان کیشی لره بنزر.

ریحان: ییخیلا ییخیلا قاچیرسان ایلانیالیان. ییخیلیرسان دورورسان. بیرده قاچیرسان. ایندی سیرا منیمدیر. اوخ منم. کامان منم ایندی. ظولوم چکمیش

         خالق منم. شهید اولموش جان منم. تاریخ بویو قیچ آلتیندا ازیلمیش انسان منم. اوخوم قاناد آلیر ایندی سیزلرین الینده اولنلردن. اوخ گلیر.

         بودا مظلوملارین اوخو.

                                                                                                                             ریحان اوخ آتیر.                           6

                                                                                                                             ایلانیالیان ییخیلیر.

                                                                                                                             ریحان اوخ آتیر.

                                                                                                                             ایلانیالیان ییخیلیر.

                                                                                                                             ریحان اوخ آتیر.

                                                                                                                             ایلانیالیان ییخیلیر.

ریحان: ساحیل لرده تور الیمده گزیرم. تور سالیب سنی یادا سالیرام. تارخانیم باخ ایندی اوخ لارلا تور توخویور سنین ریحانین. باخ ایندی. هر یئری

          اوخوم ایله دولدوردوم. باخ. او موندار ایلانیالیانین قانی توپراقلارا آخیر. قاچیر آمما اوخ لاریملا وورولور. باخ. هارا قاچاجاق آخی. هر بیر

          اوخ تور اولوب اونو یاخالاییر. بودا سون اوخ. منیم اوخوم سانجاق اول او کوتونو یاپیشدیر آغاجا. بو اولکه موندارلار یئری دئییل. بیلسین

          بونو عالم.

          اولکه مده یالقیز قالمیشام، آمما، حوریت، قیمت، شان شوهرت هاممی سی توپراقدان منه گلیب. موتلولوق بو اولکه لره قوللوق ائدمده دیر.

                                                                                               14. ریحان بیر کلیسادا تارخانین عکسین چکیر.

                                                                                               15. آشیق.

آشیق: بوتون کوتولری قیردی توکدو. ریحان. داغلار قیزی ریحان. یالقیز قالمیش ریحان ایگیتلری ییقدی باشینا کوراغلو کیمین داغلاردا مسکن

         توتدو. گون او گون گلدی روسکویچ اوزو گلدی ریحانی توتا. چوخ ساواشلار اولدو اونلارین آراسیندا. روسکویچ پیس تولکویدو. تله

         قوردو. آزاده ریحانی تورا سالدی. ریحان روسکویچین قوشونونون الینه دوشن زامان آدلی بیر قهرمان اولموشدو. روسکویچ اونو توتدو آمما

         اولدوره بیلمدی. بیر قهرمانی اولدورسیدی باکی هئچ بوتون آذربایجان قیام ائدردی. ریحانی سورگون سالدی. ریحان مجبور اولدو گئده

         بیر اوزاق اولکه ده بیر کلیسادا یاشامینا داوام ائده. گئتدی. یاشادی. ایللر بویو تارخانین، عائله سینین، هابویله اولکه سی آذربایجانین

         خه یاللاری ایله یاشادی.

                                                                                               16. ریحان بیر کلیسادا عائله سینین عکسین چکیر.

ریحان: خرمن اوستونده آتلاری اویناداجاق بیرده؟ منیم تارخانیم. آنام گولور منه. آتام اللرین آچیب اوزاقلاردان یئنه اوزومه. باجیم قاچیر منه ساری،

          قارداشیم باخیر آناما دئییر داها بو قیزی اره وئرخ گرک. آتام گولور. آنامدا. تارخان اوتانیب باشین سالیر آششاغایا. سنسیز اولسا یاشامیم،

          دادی هانی؟ سئوگلی یار گئتمیش منده نه قرار قالار؟ بورادا اوخ اولوب هر باخیش باتیر اوره گیمه. قیش گلیب منه قوناق، یازسیزام یازسیز.

          آخشاملار باخیرام افق لارا. گئجه لر اولدوزلارا. هانی منیم ائویم؟ هانی آتام؟ آنام؟ هانی تارخانیم؟ هانی باجیم؟ قارداشیم؟ هانی جانیم

          یولداشیم؟ بویله یاشام اولار تانریم؟

          منیم تارخانیم گول رنگینده سن. گور منی نئجه حیرانام. نفس سن. هاواسان. جانسان. دونیا لار قالسین سئونلرینه. سن بسیم سن.

آشیق: داغلار قیزی ریحان ریحان ریحان/ عالم سنه حیران حیران حیران/ نه قشنگ سن آی قیز، گول چیچک سن آی قیز/ بیر دانا سان آی قیز، دوردانا سان ای قیز/ گوزللر گوزلی ریحان ریحان، سئودانین ازلی ریحان ریحان/ عالم سنه حیران حیران حیران/ نه قشنگ سن آی قیز، گول چیچک سن آی قیز، بیر دانا سان آی قیز، دوردانا سان آی قیز/ زیل قارا دیر گوزون ریحان ریحان، بالدان شیرین سوزون ریحان ریحان/ عالم سنه حیران حیران حیران/ نه قشنگ سن آی قیز، گول چیچک سن آی قیز، بیر دانا سان آی قیز، دوردانا سان آی قیز.                                                                                                                            

                                                                                                                         سون

                                                                                                                     1400.04.15

                                                                                                                     علی قبچاق

                                                                                                      آس اولدوز. آس اوربایجان. اورآنا.                           7

مقاله: بررسی تحلیلی امکان کوچ کلمات از زبان تورکی به دیگر زبانها با تکیه بر نظریه اسنادی ادراک.

چکیده:

ادبیات محل تجلی مفاهیم عالی زندگی انسان بر بستر زبان است. ادبیات از ابتدای تاریخ معلوم زندگی بشر و حتی از اعماق ناشناخته تاریخ حیات او، یگانه ابزار و روش ثبت و ضبط چگونه بودن، چگونه اندیشیدن و چگونه هستن یک ملت و قوم بوده است. ادبیات از کلمه و جمله تشکیل شده است. ابزاری که انسان برای بیان هر آنچه می خواسته از آنها استفاده کرده است. در تمامی زمانها و مکانها.

بیش از ۶۰۰۰ زبان در دنیای انسانها وجود دارد. گفته می شود تمامی زبان ها از یک زبان نشأت گرفته اند، یعنی یک زبان مادر پایه وجود داشته و باقی زبان ها بمرور زمان از آن زبان مادر زاده شده اند.

تاریخ ادبیات تورکی عهد باستان مثل تاریخ ادبیات همه اقوام جهان در هاله ای از ابهام قرار دارد. به عقیده برخی از زبانشناسان نخستین اقوام تورک که از خط استفاده کردند و الواح و کتیبه ها را نگاشتند سومریان بودند. سومریان خود تاریخشان را، به قبل از کوچ اجباری بدلیل توفان، و بعد از آن تقسیم می کنند.

در این مقاله سعی خواهیم کرد با استناد به نظریه اسنادی ادراک بفهمیم آیا امکان کوچ کلمات از زبان تورکی باستانی به دیگر زبانها وجود داشته است؟

مفاهیم کلیدی: زبان، تورک، اسناد، ادبیات، باستان.

مقدمه.

نظریه اسنادی ادراک:

نظریه اسنادی ادراک در علم بین رشته ای "مدیریت رفتار سازمانی" می گوید: وقتی رفتار فردی را مشاهده کردیم، سعی می کنیم دریابیم که علت آن درونی است یا بیرونی. تشخیص این عامل به ۳ شرط بستگی دارد؛ تمایز - همراهی - همسانی. رفتار هایی درونی هستند که تحت کنترل فرد می باشند. رفتارهای که علت بیرونی دارند تصور می شود، موقعیت، فرد را مجبور به انجام آن کرده است. 

تمایز: به این مسئله اشاره می کند که آیا فرد در موقعیت های  مختلف رفتارهای گوناگون انجام می دهد یا خیر.

همرایی: اگر واکنش افراد در موقعیت های مشابه یکسان باشد می گوییم همراهی وجود دارد.

همسانی: این مورد در رفتار فرد برای ناظر اهمیت دارد.

این قانون علمی را بصورت عامیانه چنین می توان عنوان کرد: غذا شوری اش را از نمک می گیرد. همچنین می توان در مورد چگونگی کارکرد این قانون در علوم جامعه شناسی، روانشناسی و باستان شناسی تحقیقاتی انجام داد. مثلا:

اگر تعداد ده مورد از آ در مکان ایکس وجود داشته باشد و تعداد 2 مورد از همان آ در مکان ایگرگ،

در باستان شناسی چنین نتیجه گرفته خواهد شد که مسیر حرکت جنس آ از نقطه ایکس به نقطه ایگرگ بوده است. احتمال ساخته شدن این جنس در مقایسه با مکان ایگرگ در مکان ایکس بسیار بیشتر است.

در روانشناسی گفته می شود اگر فردی رفتار آ را در مکان های ایکس و ایگرگ و زد و ... انجام دهد این رفتار جزئی از شخصیت اوست. اگر همان فرد رفتار آ را در مکان ایکس انجام دهد و از انجام همان رفتار در مکان های ایگرگ و زد و ... خودداری کند گفته می شود آن رفتار خاص مکان ایکس است و جز شخصیت آن فرد نمی تواند باشد.

در جامعه شناسی و مردم شناسی و زبان شناسی و دیگر علوم هم می توان به مورد فوق اشاره کرد و مثال آورد.

زبان­شناسی:

پیدایش زبان ها را براساس نظریه های انعکاسی، واکنشی و کار محوری می توان پی گرفت و چرائی و چگونگی بوجود آمدنشان را ریشه یابی کرد.

زبان­شناسی علم مطالعه تمامی جنبه­های زبان بشر است. زبان‌شناسی بررسی می­کند که چگونه زبان‌ها این امکان را فراروی گویشوران قرار می‌دهند تا عقاید و احساساتشان را به یکدیگر منتقل کنند؛ چه طور سبک‌ها و گونه­های مختلف زبانی پدید می­آیند و چه طور مردم آن‌ها را در ارتباطات روزمره خود به کار می­گیرند؛حال چه در موقعیتی غیررسمی و چه در بافتی رسمی.

علم زبان­شناسی این مسائل را مورد مطالعه و بررسی قرار می­دهد: ساخت و تاریخ زبان‌ها، معنایی که در پس کاربرد زبان نهفته است، چه طور زبان‌های دنیا به هم مربوطند، کودکان چگونه زبان را فرا می­گیرند، هنگامی که مردم سخن می­گویند در واقع چه اتفاقی دارد می­افتد، چه ویژگی­هایی در بین همه زبان‌های انسان‌ها مشترک است، چرا زبان‌ها با هم متفاوتند، کاربرد و استفاده زبان در ادبیات و رسانه­ها و گروه‌های اجتماعی متعدد چگونه است، در صورت آسیب دیدن مغز در اثر سکته یا مصدومیت چه بر سر قوه نطق می­آید، آیا رایانه­ها قادر به فهم و استفاده از زبانِ انسان خواهند شد؟

اتیمولوژی که کلمه‌ای یونانی است، بمعنای شناخت ریشه و اصل و تبار کلمات یک زبان است. یک کلمه ممکن است بومی یک زبان بوده و معنای آن نیز در طول زمان دستخوش تغییراتی شده باشد. مطالعه سرگذشت تاریخی این نوع کلمات جزئی از علم اتیمولوژی است. کلماتی نیز ممکن است از زبانهای دیگری وارد یک زبان شده باشند که ریشه‌یابی آنها نیز جزئی از علم اتیمولوژی است. در علم اتیمولوژی دو روش برای ردیابی تاریخی کلمات وجود دارد. یکی از آن دو، روش "قیاسی" است که به مقایسه اجزاء مشابه دو زبان هم‌تبار در زمان حاضر یا در طول تاریخ مربوط میشود. روش دیگر نیز «بازسازی درونی» نامیده میشود، که در این روش، سیر تکوین کلمات در زبان واحدی مورد مطالعه قرار میگیرد. هدف در هر دو روش عبارت از آن است که ویژگیهای آوائی، صرفی، نحوی و لفظی زبانها را کشف نمایند و ضمن تعیین شناسنامه کلمات، در خصوص خویشاوندی یا عدم خویشاوندی دو زبان، که اکثرا آشکار نیست، نظر قطعی بدهند. این روشها حتی کمک می کنند تا اشکال گم شده باستانی یک زبان نیز کشف و بازسازی شود. موضوع علم اشتقاق یا اتیمولوژی بررسی و بازشناسی علائق و آویزش های تکواژها ولغات هم ریشه و تعیین اشکال و مشتقات آنهاست . به مدد این فن ، می توان ، شکل اصلی لغت مورد نظر را در زبان و یا گویش کهن یافت و یا به تجزیه ی همه ی آنچه با یک تکواژ ساخته می شود، پرداخت. یعنی، هم بررسی سیرو تطور یک لغت از دوران های باستان در گویش های مختلف تا روزگار ما وهم شناخت بن و ریشه ی چندین واژه ی مشترک ،برعهده ی این فن است.

ذکر دو مورد را لازم می دانم:

اول اینکه، زبانشناسی غیرعلمی بر ظاهر کلمات تکیه دارد. ریشه کلمه را بدون در نظر گرفتن سیر حرکت کلمه و همچنین بافت تاریخی آن در نظر می گیرد. در این حالت امکان تشابه ظاهری کلمات باعث خواهد شد اشتباهاتی اساسی صورت بگیرد.

دوم هم، باید گفت زبان محاوره ای در طول تاریخ باعث تغییرات بسیاری در زبان ها شده است. باید گفت زبان به سوی کوتاهی و آسانی تلفظ و نرمی آواها گرایش دارد. زبانِ گفتار سریع‌تر و آسان‌تر از زبان نوشتار تحول و دگرگونی می‌پذیرد. مردم در گفتارهای روزانه صداهای کلمات را درهم می‌شکنند تا تندتر مطلب خود را بیان کنند. زبان گفتاری با درهم شکسته شدن کلمات و استفاده از برخی واژه هایی که در نوشتار راه نیافته‌اند، و با به کار بردن برخی تعبیرات خاص، برای گفت و گوهای معمولی روزانه‌ی مردم به کار می‌رود.  مثال: "کارگرا"، "مردا"، "آدما" به جای "کارگرها"، "مردها"، "آدمها". یا تبدیل شدن "این قدر" به "اِنقَدر".

تحلیل:

زبانهای انسانی.

ازنگاهی یعنی تحلیل جغرافیایی؛ زبانهای دنیا را به شکل زیر می توان تقسیم کرد:‌

-         زبان های "آسیایی"؛ که عموما ً‌تک هجایی و التصاقی و پسوندی اند: مثل چینی، ژاپنی، کره ای، ترکی، سومری، عیلامی، اورارتویی، ماننایی، گوتی، لولوبی و زبانهای دراویدی بومیان هندوستان.

-         زبان های "خاورمیانه ای"؛ مثل زبانهای سامی شامل عربی، عبری، حبشی، آشوری، سریانی، آرامی، فنیقی، قبطی، نبطی.

-          زبان های "سانسکریتی"؛ که بعدها به اروپا وآسیا از جمله هند و پاکستان و ایران آمده اند اما بیشتر در اروپا گسترش پیدا کرده اند.

اما، زبان های معروف دنیا را از نظرگاه گرامر و نحو زبان به چهار گروه تقسیم کرده اند. اگر چه از منظر ائتنوگرافی و قوم شناسی هم همین چهار گروه را می توان ردیابی کرد، ولی به نظر می رسد؛ تقسیم بندی از نظر گرامر و ساختار زبان، علمی تر از تقسیم بندی براساس قوم و نژاد است.

1.     زبانهای یک هجایی: در این قسم زبان ها، کلمات تنها یک هجای تغییرناپذیر است که بر اوّل یا آخرآن پیشاوند یا پساوند افزوده نمی شود و حالات کلمات یعنی وظایف آن ها را در جمله با پس و پیش کردن آن ها می فهمانند. زبان چینی و سیامی و تبتی از این دسته اند.

2.     زبانهای التصاقی: در این دسته زبانها نیز، کلمات دارای ریشه یک هجایی تغییرناپذیر هستند که معنای اصل را می رساند؛ ولی برای بیان معانی فرعی هجاهایی بر آن ریشه می افزایند. زبانهای اورال آلتایی، زبان دراویدی در هندوستان، زبان های ماله و پلنیزی مانند زبانه اهالی ماله و جاوه، زبان های بانتو در آفریقای جنوبی مانند کافر، زبان های آمریکایی مانند زبان مکزیکی، زبان های استرالیایی، زبان ژاپنی، زبان باسک،

و زبان های چند شاخه شامل:

     شاخه فین و اویغری مانند زبان فین و لاپن و مجاری،

     شاخه سامویید،

     شاخه تورکی مث آذربایجانی، خوراسانی، استانبولی، چواشی، اویغوری یا قوتی و ...،

          شاخه مغولی که عبارت است از مغولی و قاملوق و بوریات

          شاخه تونغوز عبارت است از تونغوزی و مانچوئی از این دسته اند.

3.     زبانهای پیوندی: درین نوع زبان ها ریشه می تواند تغییر پیدا کند و با "وندها" جوش بخورد. این زبانهای به دو شعبه بزرگ تقسیم می شوند؛ زبان های حامی و سامی که بر دو قسم است:

     قبطی، حبشی و آشوری،

    عبری، فنیقی، کلدان، سریانی، عربی.

4.     زبانهای هند و اروپایی: که به هفت شاخه منشعب می شود:

سانسکریت و فارسی.

یونانی.

سلتی؛ ایتالیایی، فرانسه، اسپانیایی، پرتغالی، رومانی.

ژرمنی؛ ایسلاندی، سوئدی، آلمانی، انگلیسی، هلندی.

         بالت و اسلاوی؛ زبان روسی، چک، لهستانی.

آلبانی.

ارمنی.

باید یادآوری کرد تمامی زبان ها در طول تاریخ با هم تعامل داشته اند. کلمات عاریتی موجود در هر زبانی نشان دهنده تعامل تاریخی ملتهاست. تا زمانی که دو قوم با همدیگر تداخل و تعامل نداشته باشند، تبادل کلمات نیز صورت نمیگیرد. این تعاملهای تاریخی ممکن است به صورت تجارت، همسایگی، خصومت و جنگ و امثال آن باشد. این را هم اضافه کنیم که تنها کلمات نیستند که از زبانی به زبانی دیگر سرایت میکنند، بلکه این قضیه شامل آواها، پیشوندها و پسوندها و حتی الگوهای دستوری نیز میشود. در بین کلمات، انتقال اسامی از بقیه کلمات آسانتر است.

ادبیات آمیزه ای از آفرینش و نیاز است. نیاز به شناختن صورتهای مختلف زیستی، جمعی و فردی انسان! ادبیات چشم دغدغه بین یک جمع انسانی و محل تثبیت هویت او بوده و هست.

زبان های التصاقی.

زبانهای تورکی و هم خانواده آن، فقط پسوند، می گیرند. این زبانها دارای ریشه ای ثابت و عموماً تک هجایی اند که این هجاهای ثابت در زمان صرف و ساخت واژه جدید با پذیرفتن "وندها" و التصاقهای جدید، کلمه­ی مورد نظر را پدید می آورند. به این خاطر به زبانهای تورکی، زبانهای التصاقی و پسوندی هم می گویند. در چنین زبانهایی پیشوند نداریم و همیشه ریشه تک هجایی کلمه، در اوّل وا‍ژه قرار می گیرد. زبانهای باستانی سومری و ایلامی و اورارتویی و ماننایی در آذربایجان هم زبانهای التصاقی بوده اند. این زبانها را به علت اینکه در آسیا بومی هستند، به زبانهای آسیایی و اورال- آلتائیک معروفند.

زبان های التصاقی پیرو یک قانون کلی هستند که عبارت است از این مورد که همانگونه که جملات از بهم پیوستن کلمات و خود کلمات از بهم پیوستن حروف بوجود می آیند، کلمات نیز از بهم پیوستن "وندهای" مختلف به آنها کلمات جدید بوجود می آورند. ذات زبان های التصاقی این هست. به کلمه پیوستن "وندها". این "وندها" می توانند اسم، فعل، جمله، صفت، مصدر، قید و یا هر چیز دیگری باشند.

مثال:

گئد

گئدن

گئدنلر

گئدنلرین

گئدنلرینکی

گئدنلرینکیلر

گئدنلرینکیلریمیش

گئدنلرینکیلریمیش لر.

این ذات زبان های التصاقی است. براساس همین قانون، باقی زبان ها این خصلت را از زبان های التصاقی وام گرفته اند. با در نظر گرفتن فقط همین قانون ذاتی موجود در زبان های التصاقی، باقی زبانها در ساختار وام دار که نه، اساس تشکیلاتی خود را از زبان های التصاقی اخذ کرده اند.

همانگونه که در زبانشناسی گفتیم کلمات در یک زبان خاص در طول تاریخ، تغییراتی داشته اند. این تغییرات در زمان کوچ کلمات از زبانی به زبانی دیگر بیشتر هم می شود. مثلا کلمه "بویوک" در زبان تورکی تبدیل می شود به "بیک" و بعد "بی". خود این کلمه وقتی به زبان فارسی وارد می شود تغییریافته و "بیگ" خواهد شد.

با توجه به موارد قید شده فوق، تعدادی از کلمات اساطیری و قدیمی تورکی را انتخاب کرده ام و تغییراتی که در طول هزاران سال داشته را در نظر گرفته ام و با آنچه که قبلا عرض کردم به بررسی آنها و چگونگی تغییر و تحول تاریخی شان پرداخته ام.

بررسی تعدادی از کلمات اسطوره ای باستانی تورکی.

حالا، سراغ تعدادی از کلمات اسطوره ای باستانی زبان تورکی برویم و براساس تعدد و چگونگی تغییراتشان حرکت آنها را به دیگر زبانها بررسی کنیم.

آب.

آب= ابی. پدر.

آبیدیر= برادر.

آبجی= باجی= آباجی.

آب آلا= آبلا: خاله.

آبی= برادر.

آبا= آبو= مادر.

آمیت آبا.

آباقان= خان بزرگ. تاتاری. قان: خان. خاقان. کان. آکان.

آباساق.

نام شهر: ابر. ابهر. آبار. ابرقان. اهر= اکر= آک اور. آبیدوس.

بابا. کوسه بابا. بیلی. باباکندرود.اوتمان بابا.

اوبا. اوبلیسک. آفرودیت= آب+ اور+ اود+ آد.

آباآسی= نام دیو. آبالام= دیو پادشاه دوزخ. آباسسی= ابرخدا. آباندینوس= خدای سلتی. آبگال= نام خدای سومری. آبنوبا= الهه جنگل. آبورا. آبوک= نام حوا. آبه مانگو= الهه سودمند. آبیدارما= قسمتی از کتاب مقدس هندوئی. آبیراتی= بهشت هندوئی. آبیگو= روح شرور. ابو= خدای کشاورزی. ابول هول. ابوک= نخستین مرد سودانی. ابه= انسان کوه سومری. اپاپ= خدای خالق اوگاندا. اتانا. اترت. اتو. اتودا= پدر تموز سومری. اتهرون. اتیاس.

آباتون= محلی در مصر.

آبائور. آبدرا. آبدروس.

آبادا= روحی تاتاری.

آبادون= خرابی و ویرانی در زبان عبری.

آپو= خدای کوه ها. آپوهو= خدای توفان. آپیادس= الهگان. آپیس. آپیسائون. آپسو= اقیانوس اولیه و آب مقدس. آبزو. آپاته= نام الهه. آپاچتا. آپام نپات. آپاکورا.

آپت= مادرخدای مصری. آپدماک= شیرخدا. آپریس. آپساره= حوری بهشتی. آپلا. آپسیرتوس.

آس.

آذ. هاس. آز. هاش. آش.

آس ها ساکن آسیا بوده اند.

آس های ایران از دامنه های قاف آس= قاف آز= قافقاز= قفقاز تا آسیس تان= سیستان پخش بوده اند.

آسا= خدائی آفریقائی.

آس اور. آسور. آشور.

آس اور بایجان. آذربایجان.

آسمان. آسیمسان. آس من هستی.

آسیل: آشیلیونانی و اصیل عربی.

آسال= اساس.

آسلی. اصلی در داستان اصلی و کرم، که دختری ارمنی است.

آسیق. ما آس هستیم. آشییق.

آسان= اوسان= اوزان.

آسام= سام.

آس آد= اسد= ایزد. آزاد. آزادی= ایزد رومی.

آسدی آک= آژدی آک.

سام بوکا. سامانلو. سامبران. سام سام= صمصام. سام یئلی: نام مکان.

آسیه= نام همسر فرعون مصر= م+ آس+ اور.

آستک= آزتک.

آستروپه. آستره= دختر زئوس. آستریا= دختر کوئه اوس.

آس آلا= آس بگیر. آسالا ارمنی.

آس کالافوس= پسر آرس.

آسئنا= آس آنا= آس مادر. آس آنالی که محل نگهداری مادرخدای آس بوده است. نام تپه تاریخی حسنلو از تغییریافته این کلمه گرفته شده است= آسانالی.

آسکی= اسکی. کهنه.

آسورا= آذورا:  نام زن قابیل هست.

آسوره.

آستارا.

آستی آک.

آستیاناکس= پسر هکتور= آتور= آک دور.

آس زاراتوشتو= آس زرتشت. مج + آس= مجآس= مجوس. ائو اوسته= اوستا. نام کتاب زرتشت پیامبر آذربایجانی.

آس: عاص عربی. عصر.اصول. عسگر. اسد.

استار. ستاره.

آس کار: عسکر= عسگر عربی.

آس آکا= آسکا= سکا.

آس آکان= آسکان. اسکان. اشکان.

آسکانی= پسر انه= آنا.

آس آکو. اسکو.

آس + کان + دور= آسکاندور= اسکندر

آس + آک + قیز= آساکقیز= ساکقیز= ساققیز= سقز.

آسکیمو. آسکات.

آس توره= آستورا= اسطوره.

آس سان= ساسان.

آس آتا= آستا= اوستا. استاد.

آس= اوسان. قبیله مادری پیامبر اسلام در مدینه.

قوروآس= قریس= قریش. قبیله پیامبر اسلام.

آسیم= هاسیم= هاشم. بنی هاشم جد پیامبر اسلام.

آسکیل. آستامال. آستارلی. آستاراقان. آسارای. آسارلی. آستارا. آسمان گیله. هاسار. حاصار: نام محل.

آس سین. آراسین نی. آری سین. آوارسین. سیناب.

آسیس= چوپان سیسیلی.

آس آلام= اسلام.

آس آلان= آسلان. آسلاندوز.

آس بوتا= آس بوتا= اسپوتا. نام قدیمی دریاچه اورمو. بوتا به معنای شاخه درخت هست. درخت آفرینش.

اسپارت. اسپارتاکوس. اسپرخئیوس. استیکس. اسفنکس. اسکاماندر. اسکولاب.

آس آبان= مادر آس تو. آسبان= اسبن= اسفن= اسفند. آس آبان یار= اسفندیار. یار از یاری به معنای نیمه گرفته شده است.

ایسکندان. ایس کور. ایسپیران. ایستمی. ایستیار. ایس دون. ایسفنجان. ایسمی امه ت. ایسمی کمر. ایستر. ایشتار. ایشکوزا. ایشک انبر.

تپیرآس= تبریس= تبریز.

تومروآس= تومروس. نام ملکه آس آک آتا ها= اسکیت ها.

دمیر آس= تهمورآس= طهمورث.

کورآس= کور آش= کوروش.

سیری آس= سیروس.

آک آس= اوک اوس= اوغ اوس= اوغوز.

آتوسا= آت آسا.

بالاش= بال آس.

شیرآس= شیراز.

آنام آس= نام آس= ناماز= نماز. ناموس.

آلپ آراس= آلپ آروس= الپروس= البرز.

ایزیرآس= اوزور آس.

آس= ایز. ایز آد= ایزد. ایزیس= ایزدبانوی مصری. ایزیریس. ایسمنه. ایزانامی و ایزاناکی ژاپنی.

م+ آس+ آتا= ماستا= مازدا= مزدا. ماموستا. مگوش= مگ آس= مغ. اورمزد= اوروم آس.

میرفندرسکی= میر افندی آسکی.

تاری آس= داری آش= داریوش.

مرداس= مرد + آس.

ضحاک پسر مرداس هست. ضحاک: آژدهاک: آس+ دی+ آک: آسحاق: اسحاق. آس آک.

آلاس. آل قرمز یا خورشید.

تالاس: نام مکان.

آلاسکا=آل+ آس+ آکا.

آشنا. اوشنونا. اوشنو. آشیستان. آشان. اتش. اتشبغ. آشام. شام. شاملی. شام قازان. شام سووار= شامس= شمس. شاملار. آشوکا. آشی.

آباس= پهلوان اوبه. آباس= آبباس. عباس.

آپولون. اوباآلان.

اوز. اوروز. هوروز. اوزکند.

ازون= پدر ژازون.

اوس= عقل. نام قبیله. اوسئان= نخستین عنصر قبل از پیدایش جهان. اوستر. اوسئانید. اوسا= مادر سیتون. اوستارا= الهه طلوع خورشید انگلوساکسونی. اوستر= خدای باد ایتالیایی.

آسام= آجام= عاجام= عجم.

آزر= پدر ابراهیم= آز اور= آس اور.

آژدور. آژنور.

آئاس= خدای خرد و حکمت هیتی= اود و اوری= اور.

آئساکوس= پسر پریام.

آئسون. آئسیمینوس. آئسما دائوا. آئسپوس. آئسیموس. آسائون. آساراکوس. آساکو. آسانا. آسانو. آساهینا. آسپاسیا. آسپالیس. آست= الهه مصری. آستابیس= خدای جنگ. آستار= خدای آسمان آفریقائی. آستارته= الهه باروری فنیقیه. آستاماتارا= الهه مادر هندی. آسترتا. آستراباکوس. آستریا. آسترید. آستروس. آستربون. آستیکا. آسر= اسب خدای پالمیرای باستان. آسزو= الهه درمان. آسکالون= شهری در فلسطین باستانی. آسکانیوس. آسکلپیوس. آسلسا= الهه بدبختی هندی. آسموغ= نام دیو. آسوین= پسران خدایان. آسیاک= الهه هوا در اساطیر اینویت. آسیته. آسیز. آسیلاس. آسطنت ما= نخستین مامای سرخپوستی. اساگ= نام دیو. اساگیلا= معبد مردوک. استار= خدای عربی. استر. استن= خدای مصری. اسحم= بت عربی. اسرا= خدای اکدی. اسکن= خدای آسمان آمریکائی. اسکیت= آسکا= سکا. اسکولا. اسکیلا. اسنا= معبد مصری. اسیر= خدایان در اسکاندیناوی. ایسمه. ایسکالی.

آسحاق. آس آک.

آک.

آکا. آقا.

آکام: آقام: آدام: آتام.

آک اولان= آک آلان= اوغ لان= اوغلان.

آکیل. عاقیل. عقل.

آک آل. آکال.

آک باتان= اکباتان. آلباتان= آل باتان.

آک اود= آکود= آکد.

آک اورا= اهورا. اهریمن= آک اور اومان.

آکادمی. یونانی؟

توره آک. تورک. نظم روشنایی. نورانیت زیبا ‌ منظم.

اوک. اوخ.

آئگا= الهه طبیعت. آدگائوس. آئگستوس. آئگلئیس.

آکروپولیس.= یونانی. آکالاتو= ایلامی. آکارنان= نام پری. ائاک. ایکار. ایکاریوس.ایکسیون.  آکتئون. آکریزیوس= پسر آباس. آکتور. آکادین= چشمه ای در سیسیل. آکاست= پسر پلیاس. آکاماس. آکادموس. آکادطنه. آکاستوس. آکاسته. آکاکالیس. آکاکوس. آکامآس. آکان= خدای شراب در اساطیر مایا. آکبول= خدای تاریکی مایایی. آکر= خدای مصری. آکتیس. آکرون. آکلا= دختران باکره خدای خورشید اینکائی. آکن= خدای مصری. آکنا= خدای باروری. آکوا= الهه خورشید. آکونگو= خدای آفریقائی. آگوتا= خدای دریا در هائیتی. آگون= روح شرور یونانی.

اکیدنا= نام غول. آگامد. آگاممنون= پادشاه یونانی. آگاوه. آگا= پادشاه سومری. آگاتون= پسر پریام. آگارس= نام دیو. آگاسایا= خدای جنگ سامی. آگاستیا. آگاسو= روح افسونگر. آگاماس. آگلا= سحر و جادوی خاخامی. آگلیبول= خدای ماه سوری. اکوان. اکوار. اکوران. اکورا. اک یانتو. اکیمو.

آگنی= آگ آنا= آک آنا= آج آنا= آس آنا= خدای آتش هندی.

آتا.

آدا= خدای سومریستو همچنین خدایی در آفریقا. آداپا= نخستین انسان بابلی. آدام. آدمته. آدمتوس.

آدانا. اودآنا. آئونا= الهه رومی. آدونیس. آدونای. آدی بودا. آدیتی.

آراتا. اورآتا.

آتاجان. آتا= نام جزیره ای که از آسمان ئر تونگا افتاده است.

آتاآنا: آتانا. آناتا.

آتن= آتان. آتیک= آتاآکا.

آتالا. آتالوس. آتامتن. آتانئا= الهه فجر. آتانوا= الهه سپیده دم. آتاهنسیک= الهه آسمان. آتل= خدای آب. آتلائوا= خدای ماهیگیری.آتلاکامانی= الهه توفان. آتلاکویا= خدای خشکی. آتمن= روح.

آتالان= فرزند آیازآس. آتلانتید. آته= ایزدبانو. آتیس= چوپان سیبل. آتبین.

آتلاس= اطلس.

آتاماس.

اده.

پرومته= پروم+ آته= پیریم آتا.

پیریم= یم= جم.

اورآتا. آرتتا.

آئتر= آسمان فوقانی.

آتر= آذر= آتش. آتربان. آتروپات. آتروپوس. آترون. آتری. آتسوموری.

آترئوس. آترامهاسیس.

آئتراپیتی= اربد= هیربد.

آئترنیتاس= ابدیت و ازلیت جاودانه رومی= اوروم.

آئتیلا.

آتیلا.

آتی. آتیک. آته. آتو= اولین مرد فیجی. آتوا. آتیس. آتوس. آتوسا. آتوم= فرد کامل. آتون= خدای مصری. آتونگا.

آتائی= الهه مرگ. آتاراپا= الهه. آتاگوجو= خدا.

آن.

آنا. آنو خدای سومری. آنتو.

آناخاتین. آناقیز. آنزا. آنزان. آنشان. ایرنینی . ایرآنزو. نام مکان.

امدیر= مادر.

آنزو.

آنوبانی نی. رهبر لولوبی. اولوبی. آنو= خدای آسمان سومری.

آنااود. نااود. ناهید.

آما. ماما. مامان. ماماآن. آماقان. آمپار: نام مکان.

آمادای. نام شهر در تورات. توره اود.

آمازون.

آنکی. خدای سومری. آنلیل.

آلان. آوان. انبرآن. آنبار. سیران. وایان. نام مکان.

آنادولو.

آنا پرنا= ایزدبانو. آناکسارته. آنته. آنتیکله. آنتیگون= دختر اودیپ= اودآب. آندروماک. آنسه= فرمانده آرکادی. انه. انیپه.

آمانا= اوم آنا. آمازون.

اینو. آئنیاس. آئنئوس. آئنته. آئنوس. آئنیاد. آناپرنا. آناپورنا= الهه غذا. آناتیوا= خدای شرور آمریکای جنوبی. آناکس= پسر گایا. آنالا= خدای هندی. آنکامنا= الهه آب رومی. آنوسیا= لقب آفرودیته. آنون= نام جهان زیرین ولزی. آنوناکی. آنونی توم. آنی. آنیلا. آنیما. انست= دیو تباهی. انالوس. اندر. اندوم. انسی. انکیدو.

آل.

آلباس.

آلبانی.

آلان.

آلو= نیروی شیطان سومری.

آلمونیا= الهه رومی.

آلوم= خدای آسمان مایایی.

آلوو.

آلوار. آل قیه سی. آل داشی. آلقیر. آلازار. آلازرلی. آلکوزه. آلمان. آللی. آلماس. آلئی وان. آینالی. کمال. مارالان. آلی بای قالاسی. آلبار: نام مکان.

اولوآس= اولوس= ملت.

آلکمن. آلکمئون. آلوادها. آلوپه. الکتر. الوزیس. الید.

ایلیاد= اولوآد. اولیس. آلا= الهه زمین قبیله ایگبو. آلات= بانوی سرزمین آرالو. آلاتو= الهه دنیای زیرین سامی. آلاکا= شهری اسطوره ای در هیمالیا. آلال= دیو کلدانی. آلالا= روح پلید جنگ. آلالو= سلطنت آسمان هیتی. آلالوس= نخستین پادشاه آسمان اساطیر بین النهرین. آلکرا= خدای تعبیر خواب.

آلسست= دختر پلیاس. آلسیتوئه. آلسینوس.آلسیونه. آلکائوس.

آلب لالونگ= شهری ایتالیایی. آلبونئا= پری. آلپ. آلپ آروس= البروس= البروز= البرز. آلبینا= الهه بامدادان اتروسکی.

ایلوس. ایلیتی.ایلیونه.

اوس. الف. الی= الهه اسکاندیناوی که با تور خدای جنگ درگیری داشت. الیس. الیسا.

اور.

کلمه تورکی "اور" را در ساختار کلمات زیر و بستر تاریخی شان بازگو کنیم.

کلمه اور به معنای مدنیت، شهر، تجمع بکار رفته است.

اور: شهرهای باستانی در نواحی جنوب غربی ایران کنونی.

اوری. اوری ها مردمی بودند که به همراه قبائلی نظیر لولو بی ها، گوتی ها، سکاها، ماننا ها، آس ها در خاورمیانه فعلی زندگی می کردند. هر کدام از اسامی قید شده بررسی خواهند شد.

اورآرتیر= به معنای مدنیت بگستران، افزایش دهنده مدنیت. اورآرتیرهایا همان اورارتو ها در نواحی شمال غرب ایران فعلی زندگی می کردند.

اورمو نام شهری در شمال غرب ایران کنونی است، که، بصورت اورمیه یا ارومیه نیز نگاشته می شود. معنای کلمه اورمیه را شهر آب ها دانسته اند.

کلمه روم تغییریافته کلمه اوروم به معنای اور من خواهد بود.

اورمان: جنگل. محل تجمع درخت ها.

اوردو: محل تجمع افراد.

اوردوباد= اوردو آباد= اوردو اوبا.

اورخان.

اوروم. اورام. اورامی. آرامی.

اوروم. حوروم. حرم.

اورآنا. ایرآنا. ایران.

اور. ایر. ایرلند.

اوربان= بدوی.

اریحا. ارآکا. اورآکا.

اوردن. اردن.

اورا= هرا. هراکلس.

اورآس. آرآس. آراز. ارس. اوراس= الهه زمین سومری.

اوروس. روس.

اورآس. اورآش. آرش. آرس= پسر زئوس. آرکاس= پسر زئوس. آرگوس= پسر زئوس و نام شهر. اروس= فرزند آفرودیت. اریس= نام ایزدبانو. اریکس= نام پهلوان.

اورآس آتا. اورآستو. ارستو. ارسطو.

آرگون. اورگون.

آرآتاوئرآس= اور آتا وئر آس. ارداویراز. ارداویراف. ارداویرافنامه.

اوروم آس= هوروم آس= هرمس یونانی و هرمز.

اور آتا بئل= ارتابیل= اردبیل.

اوربیل= اربیل. بی بئل. بابئل.

اور آتا کان= اردکان.

اور بابا= اورباب= ارباب.

اور آکا= اورکا= اورخا= آرخا. آرکائیک.

اوروک.

آرکادی. اوروپ.اورفا. اورفائوس. اورانوس. اورانی. اورئادها. اورست. اورفه.اوروپ. اوروتاس. اوروس. اوریال.اوریتوس.اوریدیس.اوریسته. اوریتی. اوریلوک.

اوراسیا.

اوردوان.

اوراوبا. آربات.

ارزاوروم. ارزیل. ارگنه. اریشته ناب. ائرسی. آبار و آوار. ارونا. آران: نام محل.

آرشاک. اورشاک. اورساک. اورآساک. آساآک. اشک.

آرینا. آرئنا. آغاج اری.

آریستئاس= نام شاعر. آریستودم. آریستوماکس. آریسته= پسر آپولون. آریون= نام شاعر لسبوس.

آتراک.

ایرکالا.

آراواک= ساکنان اولیه منطقه کارائیب.

آرگونت= پهلوان های ژازون.

ایر. ایرانزو. ایرانا. ایران آباد. آیران. ایروس= نام گدا.

اراتو. ارب. اوروپ.

آرارات. آرآتا. آراتتا. آراکس. آران. آروانا. آریا. آران داران. آربات. آرباتان. آلباتان. آرساق. آرشا.

خز اور. خزر.

قوجا اور. قاجار.

اوردوغان= اوردو+ آکان. اورد.

اور آتا شیر= اورداشیر= اردشیر.

آس اور وئردی= سهروردی.

آئر= خدای هوای پایین.

آئراکورا= الهه. آئرگیا. آئرو. آئروپه. آئریک. آرئوئی. آرائی. آراد. آراکنه. آرارات. آرالو= جهان زیرین بابلی. آرام. آرامزد.آرانیاکا. آراوان. آرباتی= خدای ماه در افریقا. آرباس. آرتمیس. آرتو= زنی از آمازون ها. آرته= الهه. آرتیو= الهه. آرجیرا= الهه. آردرا= الهه بدبختی. آردوئینا= الهه جنگل. آردوی. آرزو. آرسای= الهه دنیای زیرین. آرساسس= نیای پارتی ها. آرستور. آرسو= ستاره عصر. آرکاس. آرگوس. آرگونوت. آرمیتی. آرنه. آرورا= الهه سومری. آرورو= مادر خدایان بین النهرین. آرون. آریا. آریادنه. آریامان= خدای هندی. آریننا= خدای هیتی. آریننیتی= خدای رعد و برق هیتی. آریون. اورد. اوردالی. اورسس. اورشلیم. اورکوس. اورموز. اورنیا= دختر رود خدا. اورو. اوروان. اوروک. اوروگ.

اراسوس. اراسیپوس. اراگال. اراوا. اربوس. اربیل. ارت= نام فرشته. ارته. ارد. ارغنون. ارگ. ارود= علمای دینی هندی. اروس. ارهت. اریحا. اریدو.

اود.

اوت. اوتو= خدای آفتاب سومری. اوتین= فرشته.

اودین= خدای آسمان ژرمنها.

اودآنا. آتنا. اودآسا= اودیسه.

اوتو. اوتوکی. اتوکان. اوتی. اوتوکند.

اود آنا= آتنا. آتن. آتلانتا. آته= ایزدبانو. آتیس= چوپان سیبل.

ادنا= نام آتشفشان شهر کاتان.

چینود: ایچین+ اود.

اودون. اودجاق= اجاق.

اودون. نام خدایی هست.

اودیسه. اودیسئوس. اودیلیکوس. آدونیس. آدراست.

اتیر. اتیوپی.

اد= خدای عشق اسکاندیناوی. ادا. ادائه. اداچی گاهارا. اداد= خدای توفان اکدی. ادریس. ادسا. ادفو . ادمو.

پیر.

پیردیر= پدر.

پیرنه. پیرآنا.

پیراگ= پیرآک.

پیر داش لار. پیرال. پیرال دده. پیرعلیلو. پیر چوپان. پیرننه. پیرلر. پیرلی. پیرساققا. ایلان پیر. دالان پیر. پیرداوود. پیره لر. پیرنی. پیرائیدان. پیرگدیکی. پیراماشان. پیرانشهر: نام مکان.

پرومته= پیریم آتا.

پریام= پیری یم. یم= جم.

پریبوئئا. پریفتس. پریکلیمنوس. پیرن= نام چشمه. پیروزی= دختر پالاس. پیروس. پیری= دختر ارب و شب. پیریتوس.

پری= پیری.

آذرپیرا.

تور.

تو. مانناتی. تواللی. توله. اوش توله. تی وین. تی ویل.

توروک= تو اور آک.

توروخ. توروگ. تویکو. تورشا= تورآسا.

تورککی. تورکئییش. گوگ تورک. اوزتورک.

تورک مان.

توره.

توره آک.

تورات.

توران.

دورکو.

تورکانبور. تورکه داری. تورک: نام مکان.

تارتار= محلی در زیر زمین در کتاب ایلیاد.

ترپسیکور. ترساندروس. ترسیت. ترمینوس. ترسیت. تروئیلوس. تروا. تروس. تره.

تریتون: نام ایزد. تیرو= دختر سالمونه. تیرزیاس= نام پیشگو.

نتیجه گیری.

هلن گاردنر در کتاب هنر در گذر زمان خود می گوید تاریخ دانان معنقدند تاریخ باستان یونان در هاله ای از ابهام قرار دارد و در اسطوره ها گم شده است. حصارلیک تروا= توره اوبا= توره آک اوبا، بدست یونانی ها بارها به آتش کشیده شده است. آتشی که یک " تمدن عالی ماقبل باستان" را به نابودی کشیده است. او همچنین در مورد تاریخ و تمدن اژه ای و مینوسی اعتقاد دارد آناتولیا پایه گدار این تمدن است. ایشان همچنین گذشته باستانی اتروسک ها ایتالیایی رومی را در پرده ای از ابهام می داند، با آنکه اعتراف می کند از نطر هرودوت آنها از آسیای صغیر کوچیده اند. ارنست گامبریج هم در کتاب " تاریخ هنر" خود، همچون هلن گاردنر معتقد است: دقیقا نمی دانیم چه کسانی بودند که در کرت حکومت داشتند. راستی کرت درست تر است یا ترک؟ یادمان باشد یونان به معنای تراشنده یک صفت هست و یک کلمه تورکی= توره آکی ه‍ست. شغل یونانی ها تراشیدن سنگ بوده است. توره آک اوبا= تروآ مشهورترین شهر یونان باستان بوده است.

با بررسی دقیق و علمی زبان عربها و در نطر گرفتن مواردی نظیر مفاهیم و معنای کلمات از یک طرف و شباهت زیاد تلفظی بن ریشه های اساطیری زبان تورکی با آنها مشاهده خواهیم کرد این زبان در آوا و نزدیکی معانی بصورت حیرت انگیزی تحت تاثیر زبان تورکی بوده است. بطور مثال شباهت آوائی و نزدیکی کلماتی نظیر هاشم، عاصم، قاسم، کاظم از یک طرف و در نظر گرفتن آوا ومعنی کلمه آس به معنای خدا، روح، آسمان و ... که معصومیت، هشمت ، عصمت، قسمت، کظم و ... از صفات خدائی آس آسمانی است ما را متوجه این نقطه خواهد کرد. مثال دیگر نزدیکی کلمه آک و آکام و آکیم و ... با مفاهیمی نظیر حاکم، حکیم، عاقل و ... خواهد بود. تعداد این مثال ها را می توان همچنان افزایش داد.

در مورد زبان فارسی که می توان به حضور کلمات تورکی در این زبان اشاره کردو گفت تعداد بیشماری از کلمات فارسی نیز تحت تاثیر کلمات تورکی بوجود آمده اند. این مورد، در خصوص زبان باستانی سانسکریت و خصوصا در مورد کلماتی که مفاهیم اساسی را با آن نامگذاری کرده اند، نیز صادق خواهد بود.  

در مورد دیگر زبان ها نیز می توان چنین ادعایی را مطرح نمود.

قدمت هزاران ساله التصاقی زبان ها با تمدنی درخشان که هزارها سال طول کشیده، و، همسایگی ملل مختلف با آنها با فاصله تمدنی چند هزار ساله، این فرضیه را بوجود خواهد آورد که ملت ها در پیدایش زبان خود تحت تاثیر آنها بوده اند. پیش از آنکه در گستره زمین زبانی توسط ملتی بوجود بیاید التصاقی زبان ها سخن می گفته اند، برسنگ ها می نگاشته اند، لوح نوشته و پوست نوشته داشته اند، و، با طلوع زندگی در میان فرهنگ های دیگر با تمدن و فرهنگ و زبان هزاران ساله شان بر چگونگی بوجود آمدن زبان و تمدن و فرهنگشان براساس نظریه اسنادی تاثیر گذاشته اند.

با توجه به قدمت هزاران ساله ساکنان سرزمین هائی که زبانشان التصاقی بوده می توان ادعا کرد خیلی از این کلمات که از زبانی التصاقی، گرفته شده اند، مفاهیم باستانی و اسطوره ای زیادی را به همراه دارند. اینجا به تعدادی از کلمات اشاره شد، این کلمات را به تعداد هزاران عدد می توان رسانید. کافیست در کلمات تمامی زبانها کمی تغییر ایجاد کرد. زبان اولو بی= لولو بی ها، اوری= هوری ها، اورآرتیر= اورارتور ها، آس آکا= سکاها، گوتی ها، اومان آنا= ماننا ها، ماتان= مادها و ساکنانی که در خاورمیانه کنونی زندگی می کردند التصاقی بوده است. زبان توره آکی باستانی یکی از زبانهای التصاقی باستانی است.

اشاره به مفاهیم اساطیری، مفاهیم زندگی بدوی، اسامی خدایان، مکان های خاص و خصوصا مقدس، اشخاص مهم و مفاهیمی نظیر روح و آسمان و ... و همچنین نزدیکی معنای کلمات و مجاورت و همسایگی معنائی آنها این پندار را بوجود می آورد که ریشه و خاستگاه آنها یکی بوده است.

در آخر ضمن مطرح کردن گفته ی اوراودآتا= هرودت که اشاره داشته اکثر اسمهای ایرانیان به آس ختم می شود، باید توجه ها را به این مطلب جلب کرد که خیلی از مفاهیم در فرهنگ توره آکی و هندی و یونانی متفاوت از هم می باشند. بطور مثال معنای متفاوت آسورا و اهورا و آک اورا.

منابع:

-         ارنست گامبریج، تاریخ هنر، ترجمه علی رامین، تهران، نشر نی، 1379،

-         ایران کلباسی، فرهنگ توصیفی گونه های زبانی ایران،پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، 1387،

-         جان پین سنت، ترجمه باجلان فرخی، تهران، انتشارات اساطیر، 1379،

-         جواد هیئت، سیری در تاریخ زبان و لهجه های ترکی، تهران، نشر پیکان، چ سوم، 1380،

-         حسن گیوی، دستور تطبیقی زبان ترکی و فارسی، نشر قطره، تهران، چ اول، 1383،

-         حسین خوش باطن، مطالعه ساختار نحوی زبان ترکی از دیدگاه رده شناسی، تبریز، 1385،

-         رویین پاکباز، دایره المعارف هنر، تهران، فرهنگ معاصر، 1393،

-         ژوئل اسمیت، ترجمه شهلا برادران خسروشاهی، تهران، روزبهان، فرهنگ معاصر، 1380،

-         صادق ملک شهمیرزادی، ایران در پیش از تاریخ، تهران، سبحان نور، 1390،

-         صمد چایلی، نگاهی به واژه های اساطیری آذربایجان، تبریز، انتشارات هاشمی سودمند نشر اختر، 1386،

-         عبدالرسول خیامپور، دستور زبان فارسی، انتشارات کتابفروشی تهران، شهریور 1372،

-         علی حسین زاده (داشقین)، فرهنگ لغات ترکی، انتشارات باران، چاپ دوم 1374،

-         علی رضائیان، مدیریت رفتار سازمانی، تهران، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها ( سمت)، 1398،

-         غلامرضا معصومی، دایره المعارف اساطیر و آئین های باستانی جهان، تهران، انتشارات سوره مهر، 1388،

-         هلن گاردنر، هنر در گذر زمان، ترجمه محمد تقی فرامرزی، تهران، موسسه انتشارات نگاه، 1391،

-         محمد کانار، فرهنگ جامع ترکی استانبولی، تهران، نشر رفعت، تابستان 1379،

-         اینترنت.